Enflasyon Raporu III

 

Enflasyon, Geçim Krizi ve Enflasyon Raporu III

Mustafa Durmuş

14 Ağustos 2026

Her ayın ilk günlerinde TÜİK tarafından açıklanan TÜFE (enflasyon) verileri giderek daha az bir kesimin ilgilendiği bir veri olmaya başladı. Çünkü her ay aynı şey yapılıyor: veriler bir ‘gaslighting’e tabi tutuluyor. Yani iktidarın siyasal tercihleri, gerçek ekonomik verilermiş gibi servis ediliyor. Özellikle de asgari ücret ve emekli maaşlarına artış yapılacağı zamanlarda enflasyon, iktidarın siyasi tercihi doğrultusunda, olduğundan daha düşük gösteriliyor.

Oysa resmi verilerin dışındaki bazı veriler tam aksini söylüyor. Sadece ENAG ve İTO verileri değil, farklı yöntemlerle yapılan fiyat hesaplamaları ülkedeki enflasyonun ne kadar yüksek ve yaşamın ne denli pahalı olduğunu ortaya koyuyor.

Big Mac Endeksi (BMI)

Bunlardan biri olan Big Mac Endeksi, 1986 yılından bu yana The Economist dergisi tarafından hesaplanan ve her ülkedeki McDonald’s Big Mac peynirli hamburgerinin fiyatını takip eden bir fiyat endeksi. Bu sayede, dünya çapında satın alma gücü paritesi (SGP) ve para birimlerinin değerleri konusunda ülkeler arası hızlı ve kolayca anlaşılır bir karşılaştırma sunuluyor.

Bu endekse göre, Türkiye, standart bir hazır yemek olan Big Mac hamburgerinin dünyada en pahalı satıldığı beşinci ülke. Öyle ki Euro Bölgesi’ndeki fiyat ile (7,08 dolar), Türkiye’deki fiyat (6,91) arasındaki fark sadece 0,17 dolar. Bu da Avrupa’da ucuz bir öğün sayılabilecek bir hazır yemeği, Türkiye’de neredeyse lüks bir yemek statüsüne sokuyor.

Enflasyon neden yüksek?

Türkiye’deki enflasyonun yüksek olmasına neden olan hem dış hem de iç etkenler mevcut. Dış etkenlerin başında; savaşlar, çatışmalar ve iklim değişikliklerinden kaynaklanan tedarik zorluklarının neden olduğu, özellikle de petrol, hammadde ve gıda fiyatlarındaki artışlar geliyor. İç etkenler arasında; izlenen yanlış ekonomi politikaları ve piyasayı kontrol eden tekellerin aşırı kâra dayalı fiyatlama politikaları ve aracılar öne çıkıyor.

Dış etkenler

Gıda enflasyonunun yükselmesinde bir dış etken olarak, petrol ve ekonomik açıdan en önemli petrol türevleri arasında yer alan ve tarımsal verimlilikler için hayati bir öneme sahip bulunan gübre ve fosfat maliyetlerindeki artışlar belirleyici.

Öyle ki, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), 2026 yılının ilk yarısında küresel gübre fiyatlarının yüzde 15–20 oranında arttığını tahmin ediyor. Bunun sonucunda, özellikle düşük gelirli ülkelerdeki çiftçiler artık artan gübre fiyatlarının yanı sıra sulama ve nakliye için yükselen yakıt maliyetleriyle de mücadele etmek zorunda kaldılar. (1)

Gübre kullanımındaki en ufak bir azalma bile, özellikle uygulama oranlarının zaten düşük olduğu yerlerde, mahsul veriminde keskin düşüşlere yol açabiliyor. Ayrıca küresel olarak en büyük piyasalardan biri olan gıda piyasalarının ürün hasadını beklemesi pek olası değil zira oligopolistik firmalar, fiziksel kıtlık ortaya çıkmadan çok daha önce, arzın daralacağını öngörerek fiyatları yükseltiyor.

Nitekim, FAO tarafından yayınlanan son verilere göre, küresel çapta, temel gıda maddelerinden oluşan sepetin fiyatı bu temmuz ayında bir yıl öncesine kıyasla yüzde 1 daha pahalıydı (yani temel gıda fiyatları 2025 seviyelerinin üzerinde seyrediyor). Bunda aşırı sıcak dalgalarının ve El Niño’nun, ürün hasadını olumsuz etkilemesi ve çatışmaların, savaşların ve jeopolitik gelişmelerin gıda piyasasında yol açtığı belirsizlikler ve bundan beslenen finansal manipülasyonlar çok etkili. Bu da küresel açlık riskini artırıyor.

Örneğin, temmuz ayında şeker fiyatındaki yüzde 5,6’lık artışın başlıca nedeninin, “Avrupa Birliği’ndeki mahsul verimi üzerinde devam eden sıcak ve kurak hava ve Asya’daki önemli üretici ülkelerdeki El Niño ile ilişkili hava koşulları olduğu ileri sürülüyor. Keza tahıl fiyatları Temmuz 2025 seviyesinin yüzde 6,9 üzerinde sabitlendi. Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik kuşatması yüzünden Karadeniz Bölgesinin ihracatında “süren aksaklıklar” ve son dönemdeki sıcak hava dalgalarının birçok ülkedeki mahsul verimi üzerinde yaratması beklenen etki nedeniyle, küresel buğday fiyatları da yüzde 5,8 arttı. (2)

Enflasyonla mücadele: başarılı mı, başarısız mı?

Dış etkenlere karşı kısa dönemde bir şey yapmak mümkün olamayabilir. Ancak içerde alınacak önlemler ve uygulanacak doğru ekonomi politikaları (üstelik halkı ezdirmeden) enflasyon artışını dizginleyebilir. Bunu gerçekleştirebilen ülkeler var.

Eğer hükümetlerin görevi toplumu yüksek enflasyona karşı korumaksa, mevcut İktidar Bloku bu görevi yapamıyor ya da yapmak konusunda yeterli gayreti göstermiyor. Bu yapılmadığında, yoksullaşma daha da artarken; izlenen mali destek ve faiz politikalarıyla sermaye ve servet zenginleri daha da zenginleşiyor. (Bu konuda iktidarın, ironik olarak, başarılı olduğu söylenebilir. Zira toplumdaki gelir ve servet uçurumu, özellikle de son 10 yıldır, inanılmaz bir biçimde derinleşti).

İç etkenler arasında; İktidar Blokunun yazılarımızda sıklıkla değindiğimiz yanlış faiz politikaları olmak üzere, tekellerin aşırı kâr hırsı, yüksek vergiler ve kapitalizme özgü yapısal nedenler geliyor.

Enflasyonun ekonomi politiği?

Enflasyon, kapitalist ekonomilerde, sistemin bir ürünüdür ve aynı zamanda işlevseldir: ekonomik genişlemenin ritmini düzenlemeye yarayan bir araç olarak kullanılır. Bu araç emek gelirlerinin düşük tutulması pahasına kârları artırmak ve sermaye birikimini teşvik etmek üzere tasarlanır. Ayrıca gizli bir vergi olarak işlev görür ki bu da özel ve kamusal sermaye birikimine verilecek mali desteklerin kaynağını oluşturur.

Yani enflasyon, ekonominin işleyişine doğrudan müdahaleyi gerektiren diğer kontrol yöntemlerine (toplumun bilincinden kaçırılarak), sunulan bir alternatiftir (bu yöntemler ya kârlılığı artırmak için maliyetleri düşürmeyi ya da ekonominin daha düşük bir kâr oranıyla işleyebilmesi için karar alma sürecini değiştirmeyi amaçlar).

Burjuva hükümetler enflasyona başvururlar çünkü; (i) ekonomik büyüme sürecinde ortaya çıkan temel sorunları çözemezler ya da çözmek istemezler ve (ii) bu sorunları çözecek kadar büyük bir ekonomik krizle yüzleşmek istemezler.

Enflasyon ilacı

Diğer yandan enflasyon nedenlerden ziyade, belirtilerle ilgilidir ve enflasyondaki ekonomi, yükselen fiyatları hesaba katacak şekilde yeniden uyum sağlar, dengeye gelir. Yani hastalıklı ekonomiyi ayakta tutabilmek için giderek daha büyük dozlarda enflasyon ilacı vermek gerekir. Sonunda bu yaklaşım uygulanamaz hale gelir ve iktidar, başlangıçta kaçınmaya çalıştığı seçimle karşı karşıya kalır: ya temel sorunları çözmek için enflasyonu körükleyerek müdahale etmelidir ya da hastayı iyileştireceği umuduyla ciddi bir krizi tetiklemelidir. Pratikte elbette hükümetler genellikle ortada bir pozisyon alırlar ve müdahale ile krizin bir kombinasyonunu tercih ederler. Dolayısıyla enflasyon, ekonomik büyümenin genel sorunlarıyla bağlantılıdır ve bu büyümeyi düzenlemeye yönelik bir yöntemdir. (3)

Özetle, enflasyon geçici bir rahatlama sağlayan ve ekonominin bu engellere bir süre tahammül etmesini sağlayan bir geçici çözümdür. Ancak ekonomik büyüme (sermaye birikimi) sorunlarını aşmaya yönelik bu geçici çözüm ekonominin daha büyük sorunlarla karşılaşmasına, yani  yüksek enflasyonun kalıcı hale gelmesine,  ekonomik büyümenin yavaşlamasına ve ekonominin ciddi finansal krizlerle ve döviz kriziyle baş başa kalmasına neden olur.

Enflasyon Raporu 2026 III

TCMB’nin 13 Ağustos’ta açıkladığı son Enflasyon Raporu’nda; TÜFE’nin 2026 sonunda yüzde 28; 2027 sonunda ise yüzde 15 olarak gerçekleşeceği tahmin ediliyor. 2028 yıl sonunda yüzde 9’a geriledikten sonra, enflasyonun orta vadede enflasyon hedefi olan yüzde 5 seviyesinde istikrar kazanacağı öngörülüyor.

2026 yıl sonu enflasyon tahmininin yükseltilmesinde; “motorin, doğal gaz ve diğer bazı emtia fiyatlarındaki görünüm dikkate alınarak, TL cinsi ithalat fiyatları varsayımında yapılan artışların etkili olduğu” vurgusu yapılıyor. Bu konuda, özellikle de gıda enflasyonuna atıfta bulunuluyor ve bunun enflasyon beklentisini artırdığı ileri sürülüyor. Çözüm olarak da parasal ve miktarsal kısıtlamalarla (sıkı faiz politikası ve kredi kısıtlaması gibi), finansal sıkılığın sürdürüleceğinin altı çiziliyor. (4)

Yoksullaşma artacak!

Öncelikle, bu rapor en azından 2026 yılında enflasyonun (özellikle de gıda enflasyonunun) yüksek seyretmeye devam edeceğinin, dolayısıyla da halkın yoksullaşmasının süreceğinin itirafı niteliğinde. Bu çerçevede, özellikle de toplumun düşük sabit gelirli kesimleri (başta emekliler ve asgari ücretliler ve yoksul köylüler olmak üzere), yüksek enflasyon karşısında ezilmeye devam edecek.

Geçim krizi!

İşin gerçeği, Türkiye’de yüksek enflasyon artık, gerçek bir geçim krizine dönüştü. Öyle ki on milyonlarca insan gelirleriyle temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanıyor. Konut, enerji, gıda, ulaşım ve diğer zorunlu harcamalar önemli ölçüde artarken, birçok kişinin geliri bu artışlara ayak uyduramıyor. Her ne kadar iktidar medyası durumları çok iyi kesimlere dikkat çekse de; toplumdaki küçük bir varlıklı nüfus iyi yaşıyor, lüks araçlara biniyor, yurt içi ve yurt dışında lüks otellerde ve tatil köylerinde tatil yapabiliyor diye yoksulluk ortadan kaybolmuyor.

Kapitalist bir toplumda, aynı anda lüks içinde yaşayan milyonlarca insan hem de elektrik ve doğal gaz faturalarını ödemekte zorlanan on milyonlarca insan mevcut olabilir. Bunda bir çelişki yoktur, ancak eşitsizlikten kaynaklanan bir geçim krizi vardır. Bu kriz artık giderek daha fazla göze batıyor. İktidar ise bu onlarca milyonu görmezden gelmeyi tercih ediyor.

İnsanlar, mali durumları zorlandığında her zaman isteğe bağlı harcamalarını tamamen durdurmazlar: başka harcamalardan kesinti yaparlar, birikimlerini kullanırlar, borçlanırlar, büyük alımları ertelerler ya da daha az tasarruf ederler. Alışveriş merkezlerindeki kalabalıklar toplumun mali durumunun gerçek göstergesi olamaz. Gündelik yaşamda yapılan gözlemler, toplumun büyük bir kesiminin mali dayanıklılığının giderek azaldığını gösteriyor ki sistem çökmeden önce bu her zaman olur.

Dezenflasyon başarısız oldu!

Rapor ile ilgili ikinci tespit dezenflasyon politikalarının başarısız olmasıdır. Aşağıdaki tabloya göre; Türkiye (yüzde 28 ile) bu yıl itibarıyla dünyada enflasyonun en yüksek olduğu beşinci ülke. Bu da siyasal iktidarın yıllardır yürütmekte olduğu dezenflasyon politikalarının başarısız olduğunu gösteriyor.

Dezenflayon politikalarının başarısız olmasının nedeni enflasyonun kaynağı konusundaki tespitlerle, uygulanmakta olan ekonomi politikaları arasındaki uyumsuzluktur. Yani raporun enflasyonun kaynakları ile ilgili tespitleri ile enflasyonla mücadele yöntemleri arasında tutarsızlık var.

Öyle ki eğer günümüz enflasyonunun, aşırı talepten ziyade raporda da vurgulandığı gibi, jeopolitik çalkantılar, yükselen enerji fiyatları ve kırılgan tedarik zincirlerinin etkisiyle yükseldiği bir gerçek ise siyasal iktidarın toplam talebi kısmaya yönelik olarak uyguladığı ücretleri baskılayan gelir politikaları, düşük taban fiyatı politikaları ve yüksek faiz politikası nasıl açıklanabilir? Kısaca, enflasyon artık bir para ve gelir politikası (faiz oranı ve düşük asgari ücret) sorunu olarak ele alınmamalıdır.

Yanlış teşhis mi, siyasal tercih mi?

Bir başka anlatımla, günümüzün yüksek enflasyonu, aşırı ısınan işgücü piyasaları veya artan tüketici talebi tarafından beslenmiyor. Bunlar, yüksek enerji fiyatları, yüksek vergiler, jeopolitik çatışmalar, iklimle ilgili aksaklıklar, kırılgan tedarik zincirleri ve giderek artan bir şekilde büyük şirketlerin fiyat belirleme gücünden kaynaklanıyor.

Enflasyonun, enerji tekelleri, jeopolitik gerilimler ve arz kesintileri tarafından tetiklenmesine rağmen, onu bir aşırı talep ve işgücü piyasası sorunu olarak sunmak ve bu çerçevede örneğin asgari ücrete yıl içinde zam yapmayı reddetmek, ekonomik bir zorunluluk değil, siyasi bir tercihtir.

Yüksek faiz oranları ise enflasyonu ortadan kaldırmaktan ziyade, daha yüksek işsizlik, artan hane halkı borçluluğu ve kemer sıkma önlemleri yoluyla maliyetlerini yeniden bölüştürür. Bu, para politikasının istenmeyen bir yan etkisi değil, enflasyonun tipik olarak yönetildiği mekanizmadır. Sorunun aşırı harcama (talep) olmadığı göz önüne alındığında, faiz oranlarını yükseltmek enflasyonun altında yatan nedenleri çözmede pek bir işe yaramaz.

Toplumsal tükenmişlik

Diğer yandan enflasyon, Türkiye’de olduğu gibi, yıllarca yüksek seviyelerde asılı kaldığında, sorun ekonomik olmanın yanı sıra toplumsal tükenmişliğe dönüşür. Halk, artan borçluluktan beslenme bozukluğuna ve sağlık sorunlarının ağırlaşmasına kadar ağır bedeller öder. Bu noktada enflasyon artık sadece ekonomik bir sorun olmakla kalmaz, siyasi istikrarsızlığın kaynağı haline gelir ve bir meşruiyet krizine yol açar.

Özetle, T.C. Merkez Bankası’nın işi giderek zorlaşıyor: faiz oranlarını yükseltmezse, manşet enflasyonun yükselmesi nedeniyle güvenilirliğini iyice yitirme riskiyle karşı karşıya kalacaktır. Tersine, faiz oranlarını çok agresif bir şekilde yükseltmek resesyon baskılarını derinleştirebilir, özel ve kamu borç yükünü ağırlaştırabilir ve zaten artan gıda, konut ve enerji maliyetlerinden zarar gören halkı daha da yoksullaştırır. Kaldı ki önümüzdeki 2 yıl içinde genel seçimlerin yapılacak olması Merkez Bankası’nın akılcı bir faiz politikası uygulamasını önlüyor.

Sonuç olarak

Bu dinamikler, Merkez Bankası’nın mevcut yaklaşımının sınırlarını ortaya koyuyor. Enflasyonun iklim şokları, savaş ve temel kaynakların stratejik kontrolüyle yakından bağlantılı hale gelmesiyle, para politikası tek başına ciddi sosyal ve ekonomik maliyetler getirmeden fiyatları istikrara kavuşturamaz. Çünkü yüksek faiz oranları talebi bastırabilir, ancak petrol ve doğal gaz üretemez, limanlardaki tıkanıklıkları gideremez, tedarik zincirlerini onaramaz, toplumsal güveni tesis edemez ya da şirketlerin kâr marjlarını düşüremez.

Keza, tek başına faiz politikası altta yatan çelişkiyi çözemez. Bu çelişki, koordineli ve kamucu bir enerji politikası, kamu yatırımlarına yönelim, fiyat düzenlemeleri, sanayileşme stratejisi veya aktif mali müdahaleler yoluyla çözülene kadar, faiz oranları çözmesi gereken sorunu çözemeden dalgalanmaya devam edecektir. Para politikasındaki sıkılaştırma, gerçek bir çözümden ziyade, göstermelik bir kontrolü anlatan sembolik bir jest olarak kalacaktır.

Son olarak, siyasal iktidarın yaptığı gibi, yapısal enflasyonu bir talep yönetimi sorunu olarak ele almak, politika yapıcıların kararlı görünmelerini sağlayabilir. Ancak bu, fiyatları belirleyen, kaynakları kontrol eden ve yüksek finansal rant elde edenlerle zorlu bir yüzleşmeden kaçınmaya da neden olur. Bu da aslında, yüksek toplumsal maliyetlerle sonuçlanan, bir siyasal tercihtir. (5)

Burjuva hukukunun ve demokrasisinin dahi işlemediği ve muhalefetin darmadağınık olduğu bir ortamda, siyasal iktidar bu tercihi rahatça hayata geçiriyor ve sermayeden ve ranttan yana politikalarını sürdürüyor.

Dip notlar:

(1(1) https://www.networkideas.org/2026/07/22/the-iran-war-exposes-the-global-economys-fault-lines (22 Temmuz 2026).

(2(2) https://news.un.org (7 Ağustos 2026).

(3(3) Bob Rowthorn (1980), “Inflation and Crisis”, in Capitalism, Conflict and Inflation: Essays in Political Economy, London: Lawrence and Wishart, s.141.

(4(4) TCMB, Enflasyon Raporu 2026-III |Genel Değerlendirme, https://www.tcmb.gov.tr (13 Ağustos 2026).

(5(5) https://www.project-syndicate.org/commentary/why-interest-rate-hikes-are-unlikely-to-curb-inflation-by-carolina-alves-1-2026-05 (11 Mayıs 2026).

 

 

 

Enflasyon

 

Temmuz Ayı Enflasyonu Artarken, Ücretlerdeki Erime Sürüyor!

Mustafa Durmuş

3 Ağustos 2026

Temmuz ayı enflasyonu açıklandı.

Artık bir klasik haline dönüşen bir gerçek var: TÜİK, ENAG ve İTO tarafından hesaplanan aylık ve yıllık enflasyon oranları arasındaki açık ara fark sürüyor.

TÜİK’in yıllık enflasyonu yüzde 31,75 iken bu oran ENAG’ın hesaplamalarında yüzde 50,49’a çıkıyor. TÜİK’in aylık enflasyonu yüzde 1,78 iken, ENAG’ın aylık enflasyonu ise yüzde 3,07. (Bu arada Temmuz ayı sonlarında petrole gelen yapılan zamlar Ağustos ayının enflasyonuna yansıyacaktır).

Belli ki TÜİK enflasyonu olduğundan daha düşük gösterme politikasını sürdürüyor. Geçen ayın daha düşük çıkmasının nedeni ise işçi ve memur emeklilerine yapılacak olan zammın 6 ayılık kümülatif enflasyona endekslenmesi. Zira aylık enflasyon ne kadar düşük olursa, emekliye verilecek zam da o kadar az oluyor. Temmuz ayı enflasyonunun iki kat yüksek çıkmasının bir önemi yok zira ücret zammı hesabında dikkate alınmıyor.

Zurnanın zırt dediği yer: Açıklanmayan madde fiyat listesi!

Bir süredir TÜİK hukuka aykırı bir biçimde enflasyon sepetinde yer alan yüzlerce maddenin fiyatlarındaki değişimleri açıklamıyor. Çünkü açıkladığında TÜFE oranının ne kadar düşük gösterildiği ortaya çıkabilir.

Oysa, Türkiye Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu (DİSK) tarafından açılan bir davada Ankara 6. İdare Mahkemesi, DİSK tarafından istenen bilgilerin açıklanmasının kurumun görevi gereği olduğunu belirterek bilgi talebinin reddedilmesinin hukuka aykırı olduğuna hükmetti. Kesinleşmiş hükme rağmen TÜİK buna uymuyor ve madde fiyat listesini hala yayınlamıyor. Böylece gerçek fiyat artışlarını gizlemeye devam ediyor.

Yüksek enflasyon TÜİK’in manipüle edilmiş verilerine rağmen, emekçileri yoksullaştırmaya devam ediyor

Öyle ki ocak ayında 28,075 TL olan asgari ücret, 7 aylık enflasyon yüzünden 23,450 TL’ye; en düşük emekli aylığı 20,000 TL’den 16,705 TL’ye geriledi. Böylece ilk 7 ayda, asgari ücretlinin toplam ücretinin 4,625 TL’si; emekli ücretinin ise 3,295 TL’si enflasyonla ceplerinden alındı.

Başarılı mı, başarısız mı?

Eğer siyasal iktidarların görevi toplumu yoksullaştıran yüksek enflasyon gibi etkenlere karşı onu korumaksa, İktidar Bloku bu görevi yapamıyor, halkın yoksulluğunu daha da artırıyor.

Yok eğer siyasal iktidar bilerek ve isteyerek halkı yoksullaştırmayı, mülksüzleştirmeyi; buna karşılık izlediği mali destek politikalarıyla ve faiz politikalarıyla sermaye ve servet zenginlerini daha da zenginleştirmeyi hedefliyorsa, bu konuda oldukça başarılı olduğunu kabul etmek lazım. Zira toplumdaki gelir ve servet uçurumu özellikle de son 10 yıldır inanılmaz bir biçimde derinleşti.

Kuşkusuz bu gidişat ekonomik büyümeyi yavaşlatacağı, işsizliği artıracağı ve ekonomiyi krizlerle baş başa bırakacağı için de ayrıca tehlikeli.

Ekonominin yapısal hale gelmiş ve son 23 yıldır daha da büyüyen sorunları sadece ekonomik kararlar alarak da çözümlenemez. Bu konuda demokratik siyasetin ön alması ve halktan gerçek verilerin saklanmasını önlemesi gerekiyor.

Özetle, onurlu iş, ekmek ve aş biçimindeki bir ekonomik mücadele, özgürlükler, insan haklarına saygı ve özgür ve adil seçimler gibi  demokrasi mücadelesi ile el ele yürümek zorunda.

Güçlü devlet

 

“Güçlü” bir ülke mi yoksa “mutlu” bir ülke mi?

Mustafa Durmuş

21 Temmuz 2026

İktidar medyası, Ankara’da 7-8 Temmuz’da yapılan NATO Zirvesi’ni (önceden planlanmış bir şey olmasına rağmen) Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın ve devletin gücünün bir kanıtı olarak sunma yarışına girdi.

Kuşkusuz siyasal iktidar ağır misafirlerini çok iyi ağırladı. Sadece her bir lidere özel olarak hazırlanmış tabancalar hediye edilmedi, ayrıca kendilerini güvende ve rahat hissetsinler diye Ankara adeta Ankaralılara yasaklandı. NATO’yu protesto etmeye kalkanlarsa, daha sokağa çıkmadan bir gün önceden evlerinden toplandı. 7 ve 8’inde sokağa çıkanlar derdest edildi, gözaltına alındı. Bazıları hala cezaevlerinde tutuluyor.

“Güçlü devlet- güçlü ülke” gösterisi mi?

Bütün bu gösteri, “güçlü bir devlet ve güçlü bir ülke” olduğumuzu kanıtlamak için miydi? İktidarın bu tutumuyla NATO liderlerine, özellikle de NATO ele başı Trump’a vermek istediği mesajı her halde şuydu:

“Yüzde 80’i NATO ve ABD karşıtı olan bir toplumu bile susturabilecek kadar güçlü bir iktidarız. Nasıl ki şu ana kadar İsrail’in Filistinlilere yönelik olarak yaptığı saldırılar ve katliamlara rağmen, büyük bir çoğunluğu Müslüman olan bir toplumu (özellikle de AKP tabanını ve cemaatleri) susturduysak, NATO karşıtı eylemleri de engelleriz, bize güvenebilirsiniz, o iş bizde!”  

Peki, Türkiye, ülke dışından güçlü bir ülke olarak görünüyor mu?

Aşağıdaki ilk görsel, 33 ülkede 15.131 yetişkinle yapılan bir ankete dayanan Pennsylvania Üniversitesi Wharton School’un “2026 En İyi Ülkeler Endeksi” verilerini kullanarak dünyanın en güçlü ülkelerini sıralıyor. Sıralama, askeri veya ekonomik gücü doğrudan ölçmek yerine, katılımcıların her ülkenin genel gücünü/etkisini nasıl algıladığını yansıtıyor. (1)

 

Türkiye güçlü ülke sıralamasında 13. sırada yer alıyor!

Endekse göre Türkiye; İtalya, İspanya, İsviçre, Hollanda gibi Avrupa devletlerinin yanı sıra, İran gibi güçlü bir Ortadoğu ülkesinden ya da Avustralya gibi gelişkin emperyalist Uzak Doğu ülkesinden çok daha güçlü bir ülke konumunda.

Bu çalışmada, bir ülkenin ya da bir devletin gücü; büyük ölçüde askeri gücüyle ölçülse de aynı zamanda ekonomik gelişkinlik, teknolojik liderlik, stratejik kaynakların varlığı ve diplomatik beceri ve erişim tarafından da şekilleniyor.

ABD, Çin ve Rusya ilk üçte

Çalışmada öne çıkan bazı bulgularsa şöyle: ABD, Çin ve Rusya, küresel güç algısında diğer ülkelerden tamamen ayrı bir ligde, emperyalist süper ligde yer alıyor. ABD, sadece askeri ve teknolojik gücüyle değil, aynı zamanda dünyanın en büyük ekonomisi olmasından dolayı ilk sırada konumlanıyor.

Çin, nadir toprak elementleri üzerindeki hakimiyeti, geniş ticaret ilişkileri ve artan askeri gelişmişliğiyle ve yaklaşık iki milyon askeri personeli ile dünyanın en büyük aktif görevdeki ordusuna sahip olmasından dolayı, ikinci sırada yer alıyor.

Rusya ise, kendisinden aşağıda yer alan bazı ülkelerden çok daha küçük bir ekonomiye sahip olmasına rağmen, genel sıralamada üçüncü sırada bulunuyor. Ülkenin bu konumu; askeri yeteneklerinin, nükleer silah cephaneliğinin, petrol ve doğal gaz gibi enerji kaynaklarının ve jeopolitik etki alanının devam eden etkisini yansıtıyor. Birleşik Krallık dördüncü sırada yer alırken, onu Almanya izliyor.

Sonuçlar, askeri gücün olduğu kadar, ekonomik ve finansal kapital büyüklüğünün, teknolojik liderliğin, stratejik kaynaklara sahip olmanın, diplomatik etki ve uluslararası olayları şekillendirme yeteneğinin de bu sıralamada çok etkili olduğunu gösteriyor.

Yumuşak Güç Sıralaması

Güçlü olmanın sert biçiminin yanı sıra, yumuşak biçimi de söz konusu.  Yani bir “ülkenin dünya çapında ne kadar tanındığı ve olumlu değerlendirildiği (itibar)”, ayrıca “diğer ülkeler üzerinde ne kadar etkili olabildiği” gibi kıstaslar da söz konusu olabiliyor. Buna “Yumuşak Güç/Soft Power” adı veriliyor. Bu güç dağılımı ise ikinci görselde sunuluyor. (2)

Bu görselin temelini oluşturan endeks; 193 ülkenin tamamını “küresel etki”, “itibar” ve “tanınırlık” esaslı olarak sıralıyor. Bu endeks, dünya çapında toplanan anketler ve diğer algı göstergelerine dayanarak, ülkelerin dünya genelinde ne kadar olumlu algılandığını puanlayıp sıralıyor. Yani yumuşak güç; “ülkenin kültür, diplomasi, iş dünyası ve uluslararası nüfuz yoluyla küresel kamuoyunu biçimlendirme yeteneğini” yansıtıyor.

Bu görseldeki önemli bulgularsa şöyle:

ABD, 2026 yılında yumuşak güç sıralamasında yine ilk sırada yer alıyor (Çin’in sadece 1,4 puan önünde).  Japonya, Birleşik Krallık ve Almanya ilk beşi tamamlıyor. Türkiye ise 100 puan üzerinden 52,4 puan ile kendisine ancak 25. Sırada konumlanıyor. Yani yumuşak güç kullanımında, Türkiye daha alt sıralarda kendine yer bulabiliyor.

Güçlü ülkelerde yaşayan insanların yaşam kalitesi?

Yine, Wharton School tarafından hazırlanan “2026 En İyi Ülkeler Endeksi” (3), dünya çapında insanların yaşam kalitesinin en yüksek olduğu ülkelerin hangileri olduğuna dair bir sıralama yapıyor. 33 ülkeden 15.000'den fazla yetişkinin yanıtlarına dayanan bu sıralama 85 ülke insanının yaşam kalitesine ilişkin uluslararası algıyı ölçüyor.

Endeks, yalnızca ekonomik veya demografik göstergelere dayanmak yerine, ülkelerin “ticaret, iş fırsatları, dostluk ortamı, siyasi istikrar ve genel refah” gibi faktörler açısından nasıl değerlendirildiğini yansıtıyor.

Endekste öne çıkan noktalar şöyle:

İsveç, algılanan yaşam kalitesi açısından Danimarka ve Kanada’nın önünde birinci sırada bulunuyor. Kanada, Amerika kıtasında en üst sırada yer alan ülke olurken, ABD diğer tüm G7 ülkelerinin gerisinde kalıyor. (ABD, 2018’den bu yana 10 sıra gerileyerek diğer tüm G7 ekonomilerinin gerisine düştü).

Dünyanın en iyi 10 ülkesinden 8’i Avrupa’da bulunuyor; bu durum, bölgenin yaşam kalitesi konusunda sahip olduğu güçlü küresel itibarı yansıtıyor. En üst sıralarda yer alan ülkelerin ortak noktaları ise; istikrarlı kurumlar, yüksek güven düzeyleri ve güçlü kamu hizmetleri. Yaşam Kalitesi açısından Türkiye 100 üzerinden 26,4 puan ile 34.sırada yer alıyor. Özetle, ülkemiz insanı büyük çoğunlukla kaliteli bir yaşam sürmüyor.

Güçlü ülkelerin insanı daha mı mutlu?

Son olarak, Dünya Mutluluk Endeksi’nin yer aldığı ‘Dünya Mutluluk Raporu’nda (2026), İskandinav ülkeleri hep liste başı. Bu durum, bu ülkelerin güçlü küresel itibarlarının, istikrarlı bir şekilde yüksek yaşam memnuniyeti düzeyleriyle desteklendiğini gösteriyor.

Bu sonuç, yaşam kalitesi açısından, uluslararası algıların ekonomik büyüklükten veya jeopolitik etkiden ne kadar farklı olabileceğini gösteriyor. Bir başka deyimle, sert ya da yumuşak güç sahibi olmak, ülke insanının yaşam kalitesinin de yüksek olmasını garantilemediği gibi (ABD ve Türkiye örneğinde olduğu gibi), güçlü devletler altında yaşayan insanların yaşam kalitesi, göreli olarak daha düşük olabiliyor.

Bu tespit mutluluk verileriyle de doğrulanıyor. Nitekim Türkiye, mutluluk genel sıralamasında 109 ülke arasında 94. sırada yer alıyor. (10 puan üzerinden 5,3 puana sahip). (4)

Yani, yaşayarak bildiğimiz bir gerçeğimizi, uluslararası raporlar da doğruluyor:

Türkiye’de insanların büyük çoğunluğu mutsuz. En mutsuzlar ise, milli gelirden sadece üçte birin altında bir pay alabilen ve çok büyük bir kısmı açlık sınırının altında bir asgari ücret karşılığında ve haftada 48 saatten fazla çalışan 10 milyona yakın işçi, çok büyük bir kısmı açlık sınırının altında gelir elde edebilen 16 milyona yakın emekli ve 12 milyonu aşan (ve çoğunluğu da genç olan) işsiz.

Bu mutsuz çoğunluğa, artık ekip biçemeyen, ağır kredi borçlarından dolayı iyice yoksullaşan köylüleri, küçük üreticileri, küçük esnafı, istihdam dışı bırakılan, şiddete uğratılan, öldürülen kadınları ve ötekileştirilen kimliklere ve inançlara sahip yurttaşları ve mahkemeye dahi çıkartılmadan içerde tutulan binlerce tutsağı dahil edebilirsiniz.

Bu durum tesadüf değil

Demokrasi ve hukuka ilişkin diğer bazı uluslararası raporlar; ülke insanının, güçlü ve “itibardan tasarruf etmeyen” devlet görüntüsü altında, neden düşük bir yaşam kalitesine mahkûm edildiğini ve mutsuz olduğunu ortaya koyuyor:

Türkiye, Hukukun Üstünlüğü Endeksi’nde (2026),143 ülke arasında 118. sırada kendine yer bulabiliyor. Yani Türkiye, bağımsız bir yargının olmamasından dolayı, hukukun artık hiç işlemediği bir ülke.

Keza, “Küresel Özgürlükler Statüsü” (2026) açısından Türkiye, “özgür olmayan bir ülke”. Öyle ki, puanı 100 üzerinden 32. Son olarak, Türkiye, Yolsuzluk Algı Endeksi’nde 180 ülke arasında 124. sırada. Dahası, son 10 yıldır ciddi bir düşüş yaşıyor.  10 yılda puanı 50’den 31’e ve endeksteki yeri 2017’den bu yana 81’den 124. sıraya geriledi.

Sonuç olarak

AKP’nin bundan 23 yıl önce verdiği; “3Y” ile yani “Yasaklarla, Yolsuzluklarla ve Yoksulluklarla” mücadele sözüne rağmen, ülke her üç alanda da tam bir çöküşe sürüklendi.

Daha da kötüsü, hızla yoksullaşan, toplumsal bir çöküş ve ahlaki sorun yaşayan ülke ve toplum, hızla otoriterleşiyor. Siyasal iktidar ise ayakta kalabilmek için, güçlü bir iktidar görüntüsü vermeye çalışıyor ve NATO gibi emperyalist örgütler ve emperyalist devletlerle olan ilişkilerini sağlamlaştırıyor. Ancak ülkeyi yeni bir paylaşım savaşında rol almak zorunda kalabileceği çok ciddi risklerle de karşı karşıya bırakıyor.

Bu kötü gidişata karşı; başta işçi sınıfı ve diğer tüm emekçilerin örgütleri, sendikalar, meslek örgütleri, sivil toplum kuruluşları, demokrasiden yana siyasal partiler olmak üzere, yoksul köylüler, küçük esnaf ve küçük üreticiler, ekoloji hareketi, kadın hareketi, ezilen kimliklerin mücadele hareketleri gibi toplumun geniş kesimleri arasında büyük yankı uyandıran toplumsal hareketler, ortak bir mücadele içinde olmak zorunda.

Bu mücadelenin hedefi; eşitlikçi ve ekolojik olarak sürdürülebilir demokratik bir ekonomi ve siyaset üzerinden şekillenecek olan; demokratik, sosyal ve laik bir cumhuriyetin inşası olmalıdır.

Dip notlar:

(1)  https://www.visualcapitalist.com/ranked-the-worlds-most-powerful-countries-according-to-global-opinion (12 Temmuz 2026).

(2)  https://www.visualcapitalist.com/ranked-the-worlds-most-powerful-countries-by-soft-power-in-2026 (28 Şubat 2026).

(3)  https://www.visualcapitalist.com/mapped-where-people-think-quality-of-life-is-best (16 Temmuz 2026).

(4)  https://www.gallup.com/analytics/349487/world-happiness-report.aspx (19 Mart 2026).

 

Mali disiplin

 

Kemer sıkma ekonomik değil, politik bir tercihtir!

Mustafa Durmuş

19 Temmuz 2026

Devlet bütçesi aylar sonra ilk kez bu yılın haziran ayında fazla verdi: Merkezi Yönetim Bütçesi dengesi (+) 114,2 milyar TL olarak gerçekleşti. Ancak 6 aylık kümülatif denge (Ocak-Haziran) 942,8 milyar TL açık olarak devam etti. Yani açık küçülse de sürüyor.

Diğer yandan, bütçe fazla verse de faiz ödemeleri füze hızıyla artmaya devam ediyor. Bu 6 ayda ödenen faizin 1,464,2 milyar TL olması, yani faiz ödemelerinin bütçe açığından 524,4 milyar TL daha fazla olması (1); başta vergiler olmak üzere kamu gelirlerinin, asıl olarak bankalara ödeme yapmak için kullanıldığını gösteriyor. Bu ödemelerin bütçe içindeki payı yüzde 17 gibi rekor bir orana fırlamış durumda.

Mali disiplin mi, kemer sıkma mı?

Siyasal iktidar, uzunca bir zamandır, “mali disiplini sağlama” gerekçesiyle, halka dönük harcamaları kısarken, vergilere yükleniyor yani kemer sıkma politikası uyguluyor. Örnek olarak, bu yılın ilk 6 ayında, net sosyal güvenlik harcamalarının bütçe içindeki payı (821 milyar TL) yüzde 9,4’te kalırken, faize yapılan ödeme bunun neredeyse iki katına çıktı. (2)

Sosyal güvenlik sorunu bir gelir dağılımı ve halk sağlığı sorunudur!

Oysa, gerçekte sosyal güvenlik alanında yaşanan sorun (başta emekli maaşlarının düşüklüğü olmak üzere), bir demografi sorunu olmaktan ziyade, gelir dağılımındaki adaletsizlikle ilgili bir sorundur.

Buna karşılık, konu, demografik bir sorunmuş gibi gösterilmeye çalışılıyor: “insan ömrü uzadı, emeklilik çağında uzun süre yaşayan çok fazla insan var. Emeklilere ödeme yapabilmek için her yıl daha fazla insandan prim almak zorunluluğu var”, gibi üzerinde fazla düşünmediğimizde ikna edici gelebilen bir iddia. 

Ancak, çalıştıkları sürece bu insanların ödedikleri primler dikkatli kullanılsaydı ve çalışırken bu insanların ücretleri yeterli olsaydı hem SGK primleri hem de gelir vergisi tahsilatları daha yüksek olabilirdi. Bu nedenle sosyal güvenlik sorunu demografiye ya da aktüeryal hesaplara indirgenmemeli, bunun yerine birincil gelir dağılımı emek gelirleri lehine iyileştirilmelidir. Bu sorunun aynı zamanda bir halk sağlığı sorunu olduğu da unutulmamalı ve bütçeden kaynaklar ona göre ayrılmalıdır.

Sosyal harcamalarda kısıntı yapılırken, vergi gelirlerinde yüzde 38,7’lik bir artış sağlandı.  Oysa bu ilk 6 aydaki resmi enflasyon toplam yüzde 17,8. Yani siyasal iktidar, vergi gelirlerini enflasyonun iki katından fazla artırarak, halktan gereğinden fazla vergi aldı.

Yeni torba yasa halka kemerleri daha da sıktıracak!

Meclis’te görüşülmekte olan yeni “torba yasa” ile öncelikle işçinin parasıyla oluşturulan İşsizlik Sigortası Fonu’ndan daha fazla para, imalatçı ve turizmci gibi daha fazla sermaye kesimine verilecek.

Faizciye, silah tüccarına, müteahhide, vakıf üniversitelerinin patronlarına yüzlerce milyar TL’lik kaynağın aktarımı ise sürdürülecek. Ayrıca bu yıl sermaye kesiminden alınması gereken vergilerin 3 trilyon TL’sinden, “muafiyet, istisna ve indirim” gibi adlar altında vazgeçildi. Bunlar, sermaye kesimine karşı son derece cömert davranan siyasal iktidarın, bu kıyağın bedelini halka, emekçilere kemer sıktırmasından başka bir şey değil.

Kemer sıkma ekonomik bir sorunluluk değil, siyasal bir tercih!

İktidar halka kemer sıktırırken ya yüksek enflasyonu bahane ediyor ya da Hazinede para olmadığını, kamu borçlarının arttığını, bütçe açıklarının kapatılması gerektiğini, kısaca harcamaların kısılarak vergilerin artırılması gerektiğini söylüyor.

Bunlar doğru iddialar değil. Para yetersizliği (!) gerçekte kemer sıkmanın gerekçesi olamaz. Yani siyasal iktidar, onu iktidar yapan ve 23 yıldır hemhal olduğu sermaye ve servet sahiplerine kaynak aktarmayı seçtiğinden dolayı bu iddiayı dillendiriyor.

Kaldı ki, bir an için bu iddiaların doğru olduğunu kabul etsek bile şu sorular yanıtsız kalıyor:

▪Neden sadece halka dönük harcamalar (sosyal güvenlik ve refah harcamaları gibi) kısılırken, örneğin faiz ve askeri harcamalar kısılmıyor?  Örneğin, kemerlerin sıkıldığı bir zamanda, neden NATO Zirvesi için 11,6 milyar TL harcama yapılıyor?  Dahası, Türkiye’nin NATO için yapacağı katkı neden 2,5 kat artırılarak yüzde 2’den yüzde 5’e yükseltiliyor? Neden S-400’ler projesinden vazgeçilerek yeni masraf kapısı açılıyor?

▪ “Irak petrolü” davasında ödemek durumunda kalacağımız 1 milyar 471 milyon dolarlık ceza (3), neden bu suçu işleyenler tarafından değil de biz vergi mükellefleri tarafından ödenmek zorunda?

▪Madem daha çok vergi alınarak kemerler sıkılacak, o halde neden sermaye kesiminin ödediği kurumlar vergisinin payı sadece yüzde 10’larda kalıyor? Ya da neden kurumlar vergisi oranı bazı sektörler için indirildi? (Yüzde 12,5).

▪Neden vergi gelirlerinin yüzde 70’ini KDV ve ÖTV gibi dolaylı vergilerin oluşturduğu ve kalan dolaysız vergilerin üçte ikisinin de ücretli emekçilerce ödendiği, mevcut adaletsiz vergi sistemi değiştirilmiyor?

▪Büyük servetlerin kaynağını son zamanlarda süper rant gelirlerinin oluşturmasına rağmen, neden bir rant vergisi konulmuyor ya da süper zenginlerden alınmak üzere, bir servet vergisi uygulanmıyor?

▪Neden son çıkan “varlık affı” ile yapıldığı gibi, vergi kaçıran ve servetlerini yurt dışında tutanlara inanılmaz imkanlar sunularak, bunlardan vergi alınmayacağı taahhüt ediliyor?  Neden Türkiye'ye yerleşenler için 20 yıl boyunca gelir vergisi istisnası getiriliyor?

▪Neden İstanbul Finans Merkezi'nde (İFM) faaliyet gösteren kurumlara yönelik transit ticaret ve yurt dışı mal alım satımı teşvikleri daha da artırılıyor? Neden İFM içindeki kuruluşların- transit ticaret kazancında yüzde 50 olan vergi indirimi yüzde 100’e; İFM dışındaki kuruluşların- transit ticaret kazancında vergi indirimi yüzde 95’e yükseltiliyor? Ayrıca, neden transit ticaret ile nitelikli hizmet merkezi kazançları ve İFM kapsamındaki finansal hizmet ihracatı kazançları artık asgari kurumlar vergisi matrahından da indirilerek, kurumlar vergisi yükü sıfırlanıyor?

▪Neden vergi borçlarında taksit süresi ve limiti genişletiliyor ve azami taksit süresi 36 aydan 72 aya çıkarılıyor? Böylece dürüst vergi mükellefi cezalandırılmış olmuyor mu? (4)

Tarife adaletsizliği

Gelir vergisi uygulamasındaki en büyük adaletsizliklerden birinin, ücretlilerin bir yıl içinde birkaç kez üst vergi dilimine girmeleri olduğu biliniyor. Bu da vergi tarife dilimlerini işçilerin ücretlerini maaşlarını kemiren gizli bir vergi zammına dönüştürdü. Öyle ki 2000 yılında Gelir Vergisi tarifesinin brüt aylık asgari ücrete oranı 21 kat iken, 2026 yılında bu oran 5,8’e kadar düştü. (5) Özetle, gelir vergisinin ilk dilimi asgari ücretteki artış kadar arttırılmayınca, işçiler zam aldıktan birkaç ay sonra ikinci dilime girerek, yüzde 15 yerine yüzde 20’den, hatta yüzde 27’den başlayan oranlardan vergilendiriliyor.

▪O halde neden haksızlığı düzeltmek için bir yasal düzenleme yapılmıyor?

Türkiye’de ortalama ücretli bekar bir çalışanın toplam vergi yükü 2025 yılında yüzde 40,3 seviyesine yükseldi. OECD ortalaması ise yüzde 35,1 olarak gerçekleşti. Ayrıca, OECD ülkelerinin önemli kısmında çocuk sahibi ailelere vergi avantajları ve sosyal destekler sağlanırken, Türkiye’de iki çocuklu tek gelirli bir aile için vergi yükü yüzde 40,3 ile OECD’nin en yüksek seviyesinde bulunuyor. OECD genelinde çocuk sahibi olmak ortalama vergi yükünü yaklaşık 8,9 puan azaltırken, Türkiye’de çocuklu ve çocuksuz çalışanlar arasında anlamlı bir fark bulunmuyor. Son olarak, Türkiye’de ortalama ücretli bir çalışanın net ortalama vergi oranı yüzde 29,3 seviyesinde iken, OECD ortalaması yüzde 25,1’dir. (6)

Başka bir ifadeyle, OECD’nin diğer ülkelerindeki ücretli emekçiler brüt maaşlarının ortalama yüzde 75’ini net olarak elde ederken, Türkiye’de bu oran yüzde 71 seviyesinin altında kalıyor. Bu sonuçlar Türkiye’yi, ücret üzerindeki toplam yük bakımından OECD ülkeleri arasında üst sıralara taşıyor.

▪ O halde, neden ücretliler üzerindeki vergi yükünün azaltılması için gereken yapılmıyor da tüm destekler, asıl kemerleri sıkması gerekenler olan sermaye kesimine veriliyor?

▪Son olarak, yanlış politikalar yüzünden kamu borç stoku 15 trilyon TL’ye, bireysel borçlar ise 7 trilyon TL’ye dayandı. Bir yandan kamu, bir yandan gelirleri giderlerini karşılamaya yetmeyen on milyonlarca insanımız ağır bir faiz yükü altında eziliyor.

▪Bu yükleri hafifletmek yerine, neden yüksek faizle borçlanma, özellikle de şeffaf olmayan doğrudan satış yöntemiyle sürdürülüyor?

Sonuç olarak

Bütün bu örnekler, mali disiplin adı altında yürütülen kemer sıkma uygulamalarının sadece emekçiler için geçerli olduğunu ve bu amaçla yapılan işlerin iktisat biliminin bir gereği olmadığını gösteriyor.

Bunlar otoriter rejimin, halkın örgütsüzlüğünden yararlanarak kamusal kaynakları büyük sermaye çevrelerine aktarmak biçimindeki sınıfsal ve siyasal tercihinin sonucudur.

Bu yüzden de emekçilerin mücadelesi sadece ekonomik değil, aynı zamanda sınıfsal ve siyasal olmak zorundadır.

Dip notlar:

(1)  T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı, Haziran 2026 Merkezi Yönetim Bütçe Gerçekleşmeleri, Haziran 2026 (17 Temmuz 2026).

(2)  Agk.

(3)  https://www.sozcu.com.tr/pazar-gunune-1-4-milyar-dolar-borcla-uyandik-p335737 (12 Temmuz 2026).

(4)  4 Haziran 2026 tarihli ve 33270 sayılı Resmî Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 7582 Sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun.

(5)  https://x.com/ozanbingoll (25 Haziran 2026).

(6)  OECD, Taxing Wages 2026, The Progressivity of Labour Taxation in OECD Countries, 2026’dan aktaran Taxademy, OECD Ücret Vergileri Raporu (2026) | Türkiye İçin Alarm Veren Sonuçlar (3 Temmuz 2026).

 

 

 

 

 

NATO Zirvesi

 

Savunma (!) Örgütü NATO Kimi Savunuyor?

Mustafa Durmuş

15 Temmuz 2026

Bugün, 15 Temmuz askeri darbe girişiminin 10. yıldönümü. Darbe girişiminin sırasında, başta iktidar çevreleri olmak üzere, birçok insan, bu girişimin “FETÖ Terör Örgütü” tarafından yapıldığına, ancak arkasındaki asıl gücünse Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve NATO olduğuna neredeyse emindi.

Ne gariptir ki 10 yıl sonra, 7-8 Temmuz’da, aynı ABD’nin Başkanı D. Trump, NATO toplantısı için Ankara’ya geldiğinde siyasal iktidar tarafından en üst düzeyde ağırlandı, Fatih Sultan Mehmet Köprüsü (FSM) ABD bayrağının renkleriyle ışıklandırıldı. Ankara kendi halkına yasaklanırken, yüzlerce protestocu gözaltına alındı, bunlardan bazıları tutuklandı.

Yani “ABD’nin darbe girişiminde rolü olduğu” iddiası unutulduğu gibi, dünyanın gözü önünde çok abartılı bir Amerikan güzellemesi yapıldı. Oysa aynı Trump NATO görüşmeleri sürerken, Ankara’dan İran’a yeniden saldırı emri vererek, Türkiye’yi hiç de takmadığını gösterdi.

Ateşkes sürerken toplanan NATO zirvesi

NATO zirvesine gelince; ABD/İsrail-İran savaşına bir anlaşma ile ara verildiği bir anda (7-8 Temmuz tarihlerinde), 32 NATO devlet başkanı ve kilit ortakları, NATO 3.0 adı verilen bir vizyon çerçevesinde İttifak’ın 36. zirvesi için başkent Ankara’da bir araya geldiler.

ABD Savunma Bakanlığı (Pentagon) tarafından ortaya atılan bu vizyona göre; Avrupa kendi konvansiyonel savunması için birincil sorumluluğu üstlenecek. Böylece ABD, Avrupa’nın başlıca silah tedarikçisi ve NATO’nun nükleer caydırıcılığının sağlayıcısı olarak konumlanırken, başka bölgelerdeki savaşçı politikalarına odaklanma imkânı bulacak.

Nitekim, NATO müttefikleri toplamda 50 milyar dolardan fazla tutarda yeni askeri alımlar yapacaklarını açıkladılar. (Silah satışı yapacak olan ABD’li şirketler arasında dünya devleri olan Northrop Grumman ve Lockheed Martin de bulunuyor).

Zirve sonrası yayınlanan ortak bildiride en dikkat çekici başlıklardan biri savunma sanayii konusunda: müttefikler 50 milyar doların üzerinde yeni savunma tedariki ve ortak projeler için taahhütte bulunurken, savunma ticaretindeki engellerin kaldırılması ve ortak üretim kapasitesinin artırılması hedefi de açık şekilde ifade edildi. Bu yaklaşım, NATO'nun yalnızca askerî bir ittifak değil, aynı zamanda ortak bir askeri üretim ekosistemi oluşturma arayışında olduğunu gösteriyor. Bu da “askeri sanayi kompleksi” kavramının küreselleştirilerek genişletileceği anlamına geliyor ki bu durum insanlık ve doğa için çok ciddi bir tehlike oluşturuyor.

F-35 Muamması sürerken zirve için harcanan 11,6 milyar TL

Türkiye açısından gelişmeler gerek ABD'nin gerekse Avrupalı müttefiklerin uyguladıkları silah ambargolarının kaldırılması yönünde bir irade bildirimi olarak kayıtlara geçti. Türkiye-ABD ilişkilerinde uzun süredir kriz başlığı olan F-35 dosyası konusunda ise zirveden (Trump’ın verdiği sözler dışında), sorunun çözüldüğüne dair somut bir sonuç çıkmadı. Buna karşılık Türkiye kutusunu bile açmadığı S-400’leri bir üçüncü ülkeye satma kararı aldı.

Diğer yandan, NATO zirvesi için genel bütçeden 11,6 milyar TL’ye varan bir harcama yapıldı. Buna Ankara Büyük Şehir Belediyesi tarafından yapılan reklam pano harcamaları dahil değil. Keza, Trump’ın daha önce yaptığı dayatma sonucunda, üye ülkelerin 2030 yılına kadar askeri harcamalarını GSYH’lerinin %5’ine kadar yükseltmeleri doğrultusunda alınan karar, diğer ülkeler gibi Türkiye ekonomisini de halkı da çok zora sokacak. Çünkü bu bizim vergilerimizden ve/veya kesintiye uğratılan sosyal harcamalardan karşılanacak.

NATO harcamaları iktidar açısından turnusol kâğıdı gibi bir işlev gördü. Öyle ki yapılan ve daha da yapılacak olan bu harcamalar, kendi milyonlarca asgari ücretlisine Temmuz’da zam yapmayan, en az 5,1 milyon en düşük ücret alan işçi emeklisine ise sadece 3,552 TL zammı layık gören iktidarın, gerçekte kimi temsil ettiğinin ve halkına ne kadar değer verdiğini de bir göstergesi.

Nüfusunun %80’inin ABD karşıtı olduğu bir ülkede bu kadar açıktan ABD ve NATO’ya destek vermek, kendi tabanı da dahil tüm toplumu artık hiç umursamamak anlamına geliyor. Bu da otoriter rejimin önümüzdeki süreçte neye dönüşmekte olduğunun bir göstergesi olabilir.

NATO nedir, nasıl ortaya çıktı?

Hafızamızı tazeleyelim: NATO (Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü), 32 Kuzey Amerika ve Avrupa ülkesinden oluşan siyasi ve askeri bir ittifak. 1949 yılında Kuzey Atlantik Antlaşması’nın imzalanmasıyla kurulan bu örgüte Türkiye 18 Şubat 1952 tarihinde katıldı.

Bu örgütün temel amacının, “kolektif savunma yoluyla üye ülkelerin özgürlüğünü ve güvenliğini korumak” olduğu ileri sürülüyor. İttifakın temel taşı olan 5. maddeye göre, “Avrupa veya Kuzey Amerika’daki bir veya daha fazla üye devlete yönelik silahlı bir saldırı, tüm üye devletlere yönelik bir saldırı olarak kabul edilir”. Keza, “saldırganlığı caydırmak amacıyla siber ve uzay savunmasının yanı sıra nükleer, konvansiyonel ve balistik füze yeteneklerinin bir karışımı uygulamaya sokulur”. Ayrıca, “küresel istikrarı teşvik etmek amacıyla kriz önleme faaliyetlerinde bulunmak ve üye olmayan devletlerle ortaklık kurmak, NATO’nun hedefleri arasındadır”. (1)

Aslında NATO, İkinci Dünya Savaşının hemen ardından, batılı kapitalist ülkelerin Sovyetler Birliği’ne ve komünizme karşı siyasi ve askeri bir ittifakı olarak kuruldu.

“Sovyetler Birliği’ni dışarıda, Amerikalıları içeride ve Almanları zapt altında tutmak”

Örgütün kurucu üyeleri; Amerika Birleşik Devletleri, Kanada ve Portekiz’deki Salazar diktatörlüğü de dahil olmak üzere Batı Avrupa’dan 10 devletti. İttifakın ilk genel sekreteri Baron Hastings Ismay, ittifakın amacını açıkça şöyle ifade etmişti: “Sovyetler Birliği’ni dışarıda, Amerikalıları içeride ve Almanları zapt altında tutmak.”

 İngiltere, Fransa ve Belçika daha önce benzer bir anlaşma imzalamışlardı, ancak bir araya gelseler bile, Sovyetler Birliği’ne ya da gelecekte yeniden güçlenecek Almanya’ya karşı koyamazlardı. Her biri birer sömürge imparatorluğu olan bu gerileyen güçler, dünyadaki statülerini korumak için 1945 sonrası dünyanın en büyük gücü olan ABD ile bir ittifaka ihtiyaç duyuyorlardı. İkinci Dünya Savaşı’ndaki zaferin hemen ardından, ABD’nin, ellerindeki sömürge imparatorluklarını almak istemesinden de endişeliydiler. (2)

NATO küresel hale geliyor

Diğer yandan, günümüzde, NATO, Kuzey Amerika ve Avrupa ile sınırlı kalmayıp Asya’da varlığını genişletiyor: Japonya ve Güney Kore gibi yeni ortak ülkeleri bünyesine katarak Hint-Pasifik bölgesine ilerliyor ve Çin ile bir çatışma arayışında. ABD ve diğer NATO üye ülkelerinin askeri harcamaları rekor seviyelere tırmanıyor. Silah tedarikçileri kârlarını artırırken, devasa silahlanma maliyetleri halkların sırtına yükleniyor. Aşırı genişleme, toplumsal kargaşa ve gerginliğin tırmanma riski, bu genişlemeci güç politikasının belirgin özelliği.

Tüm bunlar, ittifakın meşruiyetini daha önce görülmemiş bir şekilde sorgulatıyor. Şöyle ki, NATO’nun kuruluşundan kanlı geçmişine ve günümüze kadar uzanan aşağıda özetlenen üç büyük efsane söz konusu (3):

(i) Savunma ve uluslararası hukuk efsanesi: NATO’nun “bir savunma ittifakı olduğu” durmadan tekrarlanan bir anlatıdır. Ancak tarihine bakıldığında şunu görmek mümkün: Ne NATO’nun kurulduğu dönemde, karşılıklı savunma ana odak noktasıydı ne de son on yıllarda NATO’nun sergilediği tutumda savunma odaklı bir yaklaşımdan söz edilebilir. NATO, Soğuk Savaş döneminde “stay behind” grupları (Gladyo) aracılığıyla kendi darbe mekanizmalarına güveniyordu. Bunlar, darbeler dâhil olmak üzere, NATO üyeliğini sorgulayan sol muhalif siyasi güçlerin iktidara gelmesini aktif olarak engellemek için terörist yöntemlere de başvurmaktan çekinmediler.

Kısaca NATO bir savunma örgütü değil, emperyalizmin savaş örgütüdür!

(ii) Demokrasi ve hukukun üstünlüğü efsanesi: Tüzüğüne göre; NATO üyeleri “demokrasi, bireysel özgürlük ve hukukun üstünlüğü ilkelerine dayalı olarak halklarının özgürlüğünü, ortak mirasını ve medeniyetini korumaya” kararlıdır. Ancak bu, 1949 yılında bile apaçık bir yalandı. ABD’nin başından beri diktatörlükler ve faşist rejimlerle anlaşmalar yaptığı yer sadece Latin Amerika değildi. Avrupa’da da NATO müttefikleri arasında yer alanlar da sadece liberal demokrasiler değildi.

Öyle ki, ABD, İspanya’nın faşist diktatörü Franco ile ikili güvenlik anlaşmaları imzaladı; Portekiz’in faşist diktatörlüğü ise NATO’nun kurucu üyelerinden biridir. Diktatör Salazar’ın gizli polisi, muhalifleri işkenceyle öldürürken ve Portekiz kolonilerinde toplama kampları kurarken, ABD, Portekiz’i demokratlar topluluğuna dâhil etti.

Son olarak, Türkiye’de yapılan 12 Eylül 1980 askeri darbesinin ardından binlerce siyasi tutuklu işkence gördü. 650.000 siyasi tutuklama, 7.000 idam cezası talebi, 571 idam cezası hükmü verildi ve 50 idam infaz edildi, ayrıca işkence sonucu en az 171 kişi öldürüldü. O dönemde de bugün de Türkiye hâlâ NATO üyeliğini koruyor. Askeri darbe sonrasında bile, ABD ve müttefiklerinden kapsamlı askeri yardım alıyor. Bugün Türkiye NATO tarafından Rusya, Çin ve İran’a karşı bir ileri karakol muamelesi görüyor.

Yani NATO, otoriter rejimlerle ve askeri diktatörlükler ve/veya faşist diktatörlüklerle iş birliği içinde olan ve onları destekleyen bir örgüttür!

(iii) Değerler ve insan hakları topluluğu efsanesi: “Ortak değerlerimiz (bireysel özgürlük, insan hakları, demokrasi ve hukukun üstünlüğü) bizi birleştiriyor.” NATO, 2022 Stratejik Konsepti’nde kendini bu şekilde bir değerler topluluğu olarak tanıtıyor.

Oysa ABD’nin Rhode Island eyaletindeki ünlü Brown Üniversitesi, yalnızca son 20 yıl içinde ABD ve müttefiklerinin yürüttüğü savaşlar nedeniyle 4,5 milyon kişinin hayatını kaybettiğini belirtiyor. Yani NATO, insan haklarını koruyan bir topluluk değil, aksine NATO, üyelerinin işlediği insan hakları ihlallerine karşı koruyucu bir şemsiye görevi görüyor. Ve bu ihlal, hiçbir şekilde sadece kitlesel silahlanma diktatörlüğü altında sosyal insan haklarının ihlaliyle sınırlı değil. Aksine, NATO, üye devletleri tarafından işlenen savaş suçlarına karşı cezasızlık politikası izliyor.

Yani NATO, insan haklarını koruyan değil, ihlal eden rejimleri destekleyen bir örgüttür!

Kuruluşundan 77 yıl sonra bugün, bu askeri ittifak, küresel genişlemesi ve çatışmalarıyla dünyayı hiç olmadığı kadar üçüncü bir dünya savaşının eşiğine sürüklediği gibi, askeri harcamalarda yarattığı patlama ve küresel ısınmaya neden olan savaşçı politikalarıyla halkları yoksullaştırıyor, doğayı tahrip ediyor.

Türkiye’nin durumu: Aşırı büyük” savunma” bütçesi

NATO içinde ikinci büyük orduya sahip bulunan Türkiye’de, toplam büyüklüğü 18 trilyon 929 milyar TL olan 2026 Yılı Merkezi Yönetim Bütçesinden, 2,5 trilyon TL ile savunma harcamalarına ayrılan pay %12,3’ü buluyor. Böylece, savunma harcamaları artık faiz harcamalarından sonra ikinci en büyük harcama kalemi ve bu haliyle eğitim harcamalarının da üstünde. (4)

Yani ülke olarak savaşçı politikalara gereğinden fazla para harcıyoruz. Ayrıca savunma adı altında tam olarak neyi, neden savunduğumuzu ve önemli olduğunu düşündüğümüz her şeyi savunma kapasitesine sahip olmak için neye harcama yapmamız gerektiğini de bilmiyoruz.

Büyük servetleri mi savunuyoruz, demokratik kurumlarımızı mı savunuyoruz, bu ülkenin halklarını mı savunuyoruz, yoksa sınırlarını mı savunuyoruz?

Altyapımızı mı savunuyoruz, savunma kapasitemizi mi savunuyoruz? Bunu tam olarak, biliyor muyuz?  

F-35’lere odaklandığımız bir anda, ülkenin çeşitli bölgelerine düşen yabancı menşeli İHA ve SİHA’ları ya da İran tarafından atıldığı ileri sürülen füzelerin kendi imkanlarımızla imha edilememesini nasıl açıklayabiliriz?

Sonuç olarak

Savunma stratejisi, tek başına silah satın almak, silahlı kuvvetleri istihdam etmek veya hatta onları sahaya sürmekle ilgili değildir ve asla da olamaz; çünkü bunlar yalnızca en uç durumlarda gerçekleşir ve bu da stratejinin başarısız olduğu anlamına gelir. Savunma stratejisi, neyin değerli olduğunu, onu nasıl korumamız gerekebileceğini ve bu varlıkların güvenliğini sağlamak için gerekli olan tüm eylemleri tanımlamakla başlar.

Keza, savunmaya harcanacak kaynaklar sınırsız değildir. Bu bağlamda, savunmaya harcanan bunca kaynak sadece israf değil, aynı zamanda ekonomik ve sosyal kalkınmayı sağlama, ekolojiyi ve istihdamı koruma, yoksulluğu azaltma ve sosyal refahı artırma gibi, toplumun birincil hedeflerini feda etmek anlamına da gelmektedir.

Özetle NATO, başta ABD emperyalizmi olmak üzere, Batı emperyalizminin koçbaşı olarak görev yapar ve ezilen ulusların, halkların ve dünya işçi sınıfının emperyalist-kapitalist sömürüye karşı mücadelesini bastırmak için vardır.

Oysa Dünyanın, insanlığın ve doğanın; eşitliğe, sosyal adalete, barışa, refaha ve huzura, yani sosyalizme ihtiyacı var.  Bu nedenle doğru tavır; NATO’nun önüne kırmızı halkı sermek değil, onun ortadan kaldırılmasını talep etmektir.

Dip notlar:

(1)  https://www.nato.int/en/what-is-nato (10 Temmuz 2026).

(2)  https://mronline.org/2024/04/11/nato-75th-anniversary-a-guarantor-of-war (Temmuz 2026).

(3)  https://mronline.org/2024/06/05/the-three-great-myths-of-nato (5 Haziran 2024).

(4)  2026 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu ve Bağlı Cetveller.