Yapay zeka (VI-c)

 

Yapay zekanın insan ve toplum üzerindeki bazı etkileri

Yapay zekanın ekonomi ve emek üzerindeki etkileri (VI-c)

Mustafa Durmuş

13 Mart 2026

Yapay zekanın iktisadi ve emek üzerindeki etkilerinin yanı sıra, çok iyi anlaşılmayan ama potansiyel olarak ciddi sonuçlara yol açabilecek; psikolojik, toplumsal, politik, militarist ve anti demokratik etkileriyle de yüzleşmeye hazır olmalıyız.

Mayın temizleme daha güvenli ve hızlı yapılabiliyor

Öncelikle, yapay zekayı iyimser bir bakış açısıyla ele aldığımızda, örneğin dünyada en az 57 ülkenin topraklarında aktif halde bulunan anti-personel kara mayınının imha edilmesi konusunda faydalı olabileceği görülüyor.

Öyle ki sadece 2024 yılında, 1.945 kişi bu mayınlar nedeniyle hayatını kaybetti, 4.325 kişi yaralandı ve bunların yüzde 90'ı sivillerden oluşuyor (bunların neredeyse yarısı çocuklardı). Aynı yıl, mayın temizleme operasyonları kapsamında 105.640 mayın imha edildi. (1)

Yeni çatışmalarla birlikte mayın sayısı artmaya devam edecektir. Çiftçiler, çocuklar ve çatışmadan sonra bölgelere dönen diğer kişiler için tek bir adım, kalıcı yaralanma veya ölüm anlamına gelebilir. Bu noktada olumlu bir iş olarak, kara mayınlarının daha hızlı, etkin ve güvenli bir şekilde temizlenmesi için insansız hava araçları ve yapay zekanın birleştirilmesine yönelik projelerin varlığı ve bunların birçoğunun başarılı sonuçlar elde etmesi önemlidir.

Sendikal faaliyetlerin etkinliği artabilir

Türkiye’de sendikaların içinde bulunduğu koşullar; düşük sendikalaşma ve toplu iş sözleşmesi kapsama oranları, güvencesiz çalışma biçimlerinin yaygınlığı, sendikal bürokrasi ve yozlaşma, ekonomik belirsizlikler, baskıcı politik atmosfer, genç çalışanlara ulaşmanın zorluğu gibi yapısal sorunlarla çevrili. Bu nedenle yapay zekâ temelli dijital araçların stratejik şekilde kullanılması, sendikal hareketin güçlenmesinde ve üye sayılarının artmasında yardımcı olabilir.

Bir başka anlatımla, yapay zekâ özellikle büyük dil modelleri; metin üretimi, metin dönüştürme, özetleme, sınıflandırma ve kampanya planlama gibi alanlarda önemli bir kapasite sunuyor olabilir. Bu kapasite, sendikalar açısından hem örgütlenme hem de eğitim faaliyetlerinde kritik bir fırsat olabilir.

Bu çerçevede yapay zekâ; sendikaların yürüteceği kampanyaların mesajlarının üretilmesi ve yeniden yazılması; kampanya planlama ve takvim oluşturma, eğitim materyallerinin hazırlanması; uzun metinleri ve raporları özetleme, sosyal medya koordinasyonu; rutin sendikal yazışmaları hızlandırma gibi işlevleri çok daha etkin bir biçimde yerine getirebilir. Böylece genç işçilere daha kolay erişim sağlanabilir, sendikanın kamuoyu görünürlüğü artabilir ve toplu iş sözleşmesi süreçlerinde şeffaflık sağlanabilir. (2)

Yeni tür bir “yabancılaşma” tehlikesi

Diğer yandan yapay zekâ, (çatışmalar ve savaşlar yüzünden) milyonlarca insanın ölümüne veya ciddi biçimde yaralanmasına ve eğitim dahil, tüm kamusal yaşamımızın büyük ölçüde aptallaştırılmasına yol açmak gibi çok sayıda olumsuz etkiye neden olabileceği gibi, toplumun atomlarına ayrılmasının artmasıyla, ciddi bir yabancılaşmaya da yol açabilir.

Bu durumda, yapay zekâ aparatlarıyla olan ilişkiler, giderek çok çeşitli insan ilişkilerinin yerini alır ve bu da yeni türden bir yabancılaşma ile sonuçlanır. Bunun etkileri şimdiden yaygın olarak gözlemleniyor. Ayrıca yapay zekanın politik ve ekonomik baskı ve gözetim aracı olarak kullanılması da büyük bir tehlike oluşturabilir.

Hatalı algoritmalar ölümcül zarara neden olabilir

Yapay zekâ sisteminin temel yapı taşları; teknoloji şirketleri ve onların geliştirdiği parlak büyük dil modelleri (LLM'ler) ve algoritmalardır. Algoritmalar toplumda her yerde karşımıza çıkar. Hastalıkların teşhisi, öğrencilerin okullara yerleştirilmesi veya sosyal sigorta ve istihdam yardımlarına hak kazanma gibi idari görevler gibi görevlerin yapay zekâ kullanımı aracılığıyla hem kalitesi hem de verimliliği açıkça iyileştirilebilirse de hatalı algoritmaların sonuçları felaketle sonuçlanabilir. İnsanların hayatları ve gelecekleri tehlikeye atılabilir.

İki skandal örnek

Bu konuda Avrupa’daki yapay zekâ uygulamasında önemli bulgular mevcut. Hollanda'nın çocuk bakım yardımı sistemi ve İngiltere Posta İdaresi skandalları bu çerçevede tarihe geçen iki örnek.

Her iki durumda da hükümetin büyük teknoloji şirketlerinden hazır olarak satın aldığı ve hükümet tarafından yönetilen algoritmalar sadece binlerce masum insanın mahkemeye çıkarılmasına ve haksız mahkumiyetine yol açmakla kalmadı, aynı zamanda geçim kaynaklarının yok edilmesi, iflaslar ve hatta intiharlar gibi yıkıcı sonuçlara da yol açtı. İsveç'ten alınan son örneklerse, devletin algoritmalar aracılığıyla işlediği algoritmik gücün demokrasinin temellerini nasıl sarsabileceğini ortaya koyuyor. (3)

Savaşlarda artık yapay zekâ kullanılıyor

Herhangi bir yapay zekâ modeli, belirli varsayımlar altında programlanır ve seçilen veri setleri üzerinde eğitilir. En açık ve acil olarak, bu durum savaşlarda eylem planları oluşturmakla görevli yapay zekâ destekli savaşlar ve karar destek sistemleri için de geçerlidir.

Bu bağlamda, iç gözetimin yanı sıra, bilinçli olarak tüm büyük orduların yapay zekayı hevesle kullanmasının giderek artması tesadüf değildir. Özellikle ABD iki yıl içinde binlerce otonom silah sistemi konuşlandırmayı planlıyor. Ukrayna, Filistin ve İran savaşları emperyalist ordular için adeta ideal birer test alanı oldu. Öyle ki İsrail ordusu, hızlı bir şekilde çok sayıda “ölüm listesi” oluşturan "Lavender" adlı bir yapay zekâ tabanlı program geliştirdi. Bu program, Hamas ve Filistin İslami Cihat'ın askeri kanatlarında yer alan tüm “şüpheli” militanları, düşük rütbeli olanlar da dahil olmak üzere, suikast hedefi olarak işaretlemek için tasarlandı. (4)

İran’a yönelik askeri saldırılarda yoğun yapay zekâ kullanımı

Bir kaynağa göre (5), ABD ordusu da İran’ yönelik askeri saldırılarında, hedefleri bir algoritma ile kontrol etmeden tek bir bomba bile atmadı. Pentagon, 28 Şubat 2026'da Epic Fury Operasyonu'nu başlattığında, İran ordusu ve liderlik merkezlerine yönelik saldırılar, Silikon Vadisi şirketlerinden kiralanan yapay zekâ sistemleri tarafından işlendi, çapraz referanslandı ve gerekçelendirildi.

Washington Post'a göre, operasyonların ilk gününde Anthropic'in Claude Sistemi, uydu görüntülerini, sinyal istihbaratını ve gözetim verilerini gerçek zamanlı olarak sentezleyerek, GPS koordinatları, silah önerileri ve her saldırı için otomatik yasal gerekçeler içeren hedef listeleri oluşturmak üzere yaklaşık bin adet öncelikli hedef belirledi. Dahası, tüketici sohbet robotlarını çalıştıran aynı teknoloji artık CENTCOM'un hedefleme altyapısına entegre edildi ve Amerikalı komutanlara düzenli bir özet sunuyor: “İşte hedef, işte risk, işte saldırı için mantıklı gerekçe”.

Kısaca, yapay zekanın askeri alandaki yaygın kullanımı klasik anlamdaki askeri-sanayi karması sektörde de değişikliklere neden olacaktır. Bu bir tür, “militarizmin açıkça övüldüğü potansiyel bir kültür değişiminin yaşanmakta olduğu” demek oluyor.

“Herkesin herkesle savaşının aracı” olarak yapay zekâ

Yani yeni askeri-sanayi karması sektörü, Thomas Hobbes'un “herkesin herkese karşı savaşı”nın sağlam bireyci, yüksek teknolojili bir versiyonu olarak düşünülebilir. Ya da İkinci Dünya Savaşını sona erdirmek için atom bombasının üretilmesini sağlayan ‘Manhattan Projesi’nin yeni bir versiyonu ile karşı karşıya olabiliriz. Ancak bu kez odak noktası, nükleer silahların geliştirilmesi değil, yapay zekanın askeri uygulamalarının hızlandırılması ve ABD’ne Çin'e karşı kalıcı bir teknolojik üstünlük sağlanması olacaktır. (6)

Yapay zekâ ile birlikte otoriter rejimlerin toplum üzerindeki gözetimi daha da arttı

Sermaye sınıfı ve patronlar hali hazırda yapay zekayı işçileri ve tüketicileri kontrol etmek için kullanıyor. Barış zamanlarında toplumun kontrolü ve gözetimi de artık büyük ölçüde yapay zekâ aracılığıyla yapılıyor. Bu, büyük ölçüde yüz tanıma yoluyla gerçekleştiriliyor ve yıllardır protestoculara karşı kitlesel polis müdahalelerinin temelini oluşturuyor.

Yapay zekâ ve kamera teknolojisiyle “nesneleri ve insanları güvenilir bir şekilde sınıflandırıp analiz edebilen, böylece davranış ve hareket kalıplarını istatistiksel analiz için görebilen gelişmiş derin öğrenme analitiğine sahip video çözümleri kullanmak” son derece kolaylaştı.

Dijitalleşmiş alt yapı ve yapay zekâ, işyerlerini, (hatta) konutları kontrol edebiliyor

Keza dijitalleşme, küresel gözetim programlarına (Valluy) dönüşümüne kolayca ve belirgin bir şekilde entegre edilebildiğinden, yönetimlere kolluk kuvvetlerinden daha ucuz ve daha az görünür bir caydırıcı güç sağlıyor. Muhtemelen çoğu büyük kent ve dünyadaki çoğu insan, şu anda Çin ve ABD'li mega şirketler tarafından tüm dünyaya ihraç edilen yapay zekâ gözetimi altında bulunuyor.

Yapılan bir araştırma (7), ağ bağlantılı gözetimin dünyadaki büyük kentlerde ne kadar yaygın hale geldiğini ortaya koyuyor. Öyle ki son birkaç yılda, devletler kendi gözetim kamera filolarını güçlendirmenin yanı sıra, işyerlerinde veya konutlarda CCTV sistemleri bulunan vatandaşları, gözetim görüntülerini yetkililerle paylaşmaya teşvik ediyor. Yapay zekâ teknolojisindeki büyük ilerlemeler, bu görüntüleri izleyen ekiplerin plakalardan nesnelere, yüzlerden yürüyüş şekline kadar her şeyi analiz etmesini ve takip etmesini sağlıyor.

Sözü edilen araştırma için, 1.000 kişi ve kilometre kare başına en fazla sayıda devlet bağlantılı CCTV kamerasına sahip dünya çapındaki kentler de belirlendi: Washington’da 1.000 kişi başına 44 adet devlet erişimli güvenlik kamerası bulunuyor. Dünyada kilometre kare başına devlet erişimli CCTV kamera sayısı en fazla olan kent ise kilometre kare başına 800 kamera bulunan Dubai (Birleşik Arap Emirlikleri). Hatta göreli olarak daha barışçıl ve demokratik bir kent olan Stockholm (İsveç) 1.000 kişi başına 22 CCTV kamera veya kilometre kare başına 117 kamera ile Avrupa'nın en fazla gözetlenen şehri konumunda. (8)

Devam edecek….

Dip notlar:

(1)  https://theconversation.com/researchers-are-combining-drones-and-ai-to-make-removing-land-mines-faster-and-safer (5 Mart 2026).

(2)  “AI: How to use it as a campaigner”, https://www.taxresearch.org.uk/Blog/2025/11/16/ai-how-to-use-it-as-a-campaigner (16 Kasım 2025).

(3)  https://www.socialeurope.eu/when-algorithms-undermine-democracy-europes-wake-up-call (11 Kasım 2025).

(4)  https://mronline.org/2026/02/28/i-am-afraid-of-ai (5 Mart 2026).

(5)  https://mronline.org/2026/03/09/anthropic-is-already-at-war (9 Mart 2026).

(6)  https://www.counterpunch.org/2026/03/10/the-brave-new-ai-war-machine (10 Mart 2026).

(7)  https://neomam.com/most-surveilled-cities-worldwide (28 Temmuz 2025).

(8)    Agm.

 

 

Yapay zeka (VI-b)

 

Yapay zekanın emek ve çalışma koşulları üzerindeki etkileri

Yapay zekanın ekonomi ve emek üzerindeki etkileri (VI-b)

Mustafa Durmuş

12 Mart 22026

                                                                  (The Economist)

Günümüzde üretken yapay zekanın şu ana kadar en çok tartışılan boyutu istihdam üzerindeki etkisidir. Zira her gün yapay zekâ alanında yeni atılımlar yaşanıyor ve bu teknolojinin kitlesel işsizliğe (özellikle de beyaz yakalılar arasında) yol açma potansiyeli hakkında yeni endişeler ortaya çıkıyor.

İstihdam üzerindeki etkiler

Üretken yapay zekâ (örneğin, ChatGPT) ile ilgili son gelişmeler, kapitalist ürün ve işgücü piyasalarını kökten değiştirmek üzere olan yapay zekâ yazılım makinelerinde niteliksel bir sıçramaya işaret ediyor.

Diğer yandan, bu etkileri ortaya koyabilmek amacıyla bir grup araştırmacı, ChatGPT'nin Kasım 2022'de piyasaya sürülmesinden bu yana işgücü piyasasının nasıl değiştiğini, özellikle de son 33 ayda işgücü piyasasındaki meslek dağılımındaki değişimi analiz etti.

ChatGPT tam otomasyon sağlamadı

“ChatGPT gibi üretken yapay zekâ teknolojileri işleri büyük ölçekte otomatikleştiriyor olsaydı, otomasyon riskinin en yüksek olduğu işlerde çalışan işçi sayısının azalmasını beklerdik.  Verilerimiz bunun tam tersini ortaya koydu. Yale Üniversitesi Bütçe Laboratuvarı'nın yeni raporu aracılığıyla, ChatGPT'nin piyasaya sürülmesinden bu yana işgücü piyasasının genel olarak istikrarlı olduğunu ve herhangi bir bozulma yaşanmadığını ortaya koyduk. Yani yapay zekanın iş piyasasını yakında yok edeceği yönündeki korkulara rağmen, işgücü piyasası genel olarak ani bir çöküşten ziyade, süreklilik gösteriyor. Yapay zekaya yüksek, orta ve düşük düzeyde ‘maruz kalan’ işlerde çalışanların yüzdesi zaman içinde oldukça sabit kaldı. Benzer şekilde, yapay zekâ nedeniyle işini kaybeden işçilerin işsizlik istatistiklerine yansıyıp yansımadığını da inceledik. Yine, işsizler arasında yapay zekaya maruz kalma oranının arttığına dair bir eğilim bulamadık. (1)

Yazarlara göre, diğer yandan, “elde edilen bu bulgular, yapay zekanın son üç yılda hiçbir etki yaratmadığını göstermiyor. Buradaki ince detay şu: yapay zekâ mesleki kariyerlerinin henüz başındaki işçilerin işsizliğine neden olabilirken, genel bir işsizlik etkisinden bahsedebilmek için henüz çok erken. Bunun nedeni, bilgisayar ve internet gibi dönüştürücü teknolojilerin bile işyerlerindeki etkilerinin tam olarak ortaya çıkmasının on yıllarca sürüyor olması. Çünkü teknolojinin benimsenmesi, tamamlayıcı yatırımları, kültürel dönüşümleri ve yasal düzenlemeleri gerektiriyor”. (2)

300 milyon işi olumsuz etkileyebilir

Diğer yandan, Goldman Sachs, yapay zekanın 300 milyon işi etkileyeceğini öngörüyor. Kuruluşa göre, yapay zeka bazı işleri ya da meslekleri ortadan kaldıracak, bazılarını değiştirecek, birçoğunun çalışma saatlerini azaltacak ve ücretleri düşürecek. Ofis yönetimi desteği, hukuk, mimarlık ve mühendislik, iş ve finansal operasyonlar, yönetim, satış, sağlık, sanat ve tasarım işleri, otomasyondan etkilenecek sektörlerden sadece bazıları. (3)

Ünlü araştırma kuruluşu NBER'e göre, ABD’deki istihdam ve ücret yapısındaki birçok değişiklik, şirketlerin eskiden insanlar tarafından yapılan görevleri otomatikleştirmesinden kaynaklandı. Buna “imalatta mavi yakalı çalışanların yerini alan sayısal kontrollü makineler veya endüstriyel robotlar ya da büro çalışanlarının yerini alan özel yazılımlar” da dahil. Kamyon ve taksi şoförleri, kasiyerler, perakende satış elemanları ve imalat tesislerinde ve fabrikalarda çalışan insanların yerini robotlar ve teknoloji aldı ve almaya da devam edecek. Sürücüsüz araçlar, fast-food restoranlarındaki kiosklar ve mağazalardaki kendi kendine yardım, hızlı telefon taramaları yakında asgari ücretli ve düşük vasıflı işlerin çoğunu ortadan kaldıracak. İster self-servis kiosklarını devreye sokan ve maliyetleri düşürmek için saatlik çalışanları işten çıkaran McDonald's olsun, ister borsada milyon dolarlık bahisler yapmak için traderler yerine yazılıma güvenen üst düzey yatırım bankaları olsun, şirketler kârlarını artırmak için teknolojiyi uygulamaya ve çalışanları küçültmeye devam edecekler. Bu eğilim, tüm emekçileri olumsuz etkileme potansiyeline sahiptir. (4)

Ekonomilerin gelişmişlik düzeylerine göre etki farklılaşabilir

Azgelişmiş ekonomilerde (genelde), otomasyona açık olan düşük vasıflı bilişsel ve büro işlerinde çalışanların oranı daha yüksek olduğundan, yapay zekâ ile birlikte belirli işlerde/mesleklerde başlangıçta iş kayıpları riski artıyor olabilir. Nitekim Hindistan ve Filipinler'deki çağrı merkezleri ve iş süreçlerinde yapay zekâ kullanımının istihdamı azaltan etkileri olduğu ortaya çıktı. (5)

Dahası, eğitim ve sağlık sistemleri (sermaye lehine kasıtlı olarak), kamusal finansmandan mahrum bırakılarak, bu sistemler çöküşün eşiğine getirildi. Yapay zekâ ile birlikte artık “resmi olarak gereksiz olan kişilerin” istihdamını da azaltan etki daha da belirginleşiyor.

İşlerin yüzde 18-yüzde 33’ü tehlikede

Nitekim, daha önce de sözü edilen IMF çalışmasına göre, yapay zekâ gelişkin ekonomilerdeki işlerin yüzde 33'ünü, gelişmekte olan ekonomilerde yüzde 24'ünü ve düşük gelirli ülkelerde yüzde 18'ini tehlikeye atıyor olabilir. (6)

Gelişmekte olan piyasa ekonomilerinin ve düşük gelirli ülkelerin çoğu, gelişkin ekonomilere göre yüksek vasıflı işlerin daha küçük paylarına sahip, bu nedenle de muhtemelen daha az etkilenecek ve yapay zekadan daha az acil kesintilerle karşılaşacaktır. Diğer taraftan, bu ülkelerin birçoğu yapay zekanın potansiyel faydalarından yararlanmak için gerekli olan altyapıdan veya kalifiye işgücünden yoksun olduklarından, ülkeler arasındaki eşitsizlik daha da artacaktır. (7)

Bazıları yok olurken yenileri doğabilir

Diğer taraftan ünlü finans, maliye politikası ve kalkınma uzmanı C. P. Chandrasekhar yapay zekanın istihdam üzerindeki etkilerine daha temkinli yaklaşıyor.

Ona göre, yapay zekâ bazı işleri ortadan kaldırırken, yeni istihdam fırsatları da yaratabilir. Bu bağlamda, “işsiz bırakılan işgücünün bu şekilde ikamesinin, insan hatası olasılığını azaltıp azaltmayacağı, yoksa halüsinasyon gören botlar veya yazılım robotları tarafından yanlış yönlendirilmelere mi neden olacağı” gibi sorular asıl sorulması gereken sorulardır. Kaldı ki teoride, genel amaçlı bir teknoloji olan yapay zekânın, örneğin sağlık ve eğitim hizmetlerinin sunumuna olan etkileriyle, üretkenlik artışı, istihdam genişlemesi ve insan refahının iyileştirilmesi ile birlikte, insan faaliyetlerinin neredeyse her alanında devrim niteliğinde bir dönüşüm sağlayacağına inanılsa da pratikte bunların hiçbiri henüz deneyimlerle doğrulanmadı. (8)

Yapay zekâ emek biçimini ve çalışma koşullarını yeniden şekillendiriyor: "Görünmez Emek”

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ve Uluslararası Telekomünikasyon Birliği (ITU) tarafından düzenlenen bir seminerde, dünyanın dört bir yanından gelen uzmanlar, yapay zekanın iş dünyasını nasıl etkilediğine dair bir dizi endişelerini paylaştılar.

Yapay zekanın çalışmasını sağlayan “görünmez” emek, birçok kişinin artık olağan kabul ettiği chatbot yanıtlarının, sosyal medya algoritmalarının ve diğer otomatik sistemlerin arkasında yer alıyor. Bu emek kabaca iki ana grupta toplanıyor: Zararlı içeriği inceleyerek platformları daha güvenli hale getiren içerik moderatörleri ve makinelerin öğrenebilmesi için gerçekliği yapılandıran veri etiketleyicileri ve açıklayıcıları. Bunların çalışma koşullarının ortak özelliği ise; “aşırı baskı, sürekli izleme, düşük ücretler ve ruh sağlığının bozulması” gibi insan sağlığına zararlı etkenler.

Büyük teknoloji şirketleri, içerik denetimi ve veri açıklamaları için genellikle Küresel Güney ülkelerindeki işçileri istihdam ediyor.

Örneğin sadece Hindistan'da on binlerce kişi bu tür işlerle uğraşıyor. Birçok kırsal bölge sakini (özellikle de kadınlar için), sadece internet bağlantısı gerektiren evden çalışma imkânı sunan iş ilanları, gelir ve bağımsızlık için nadir bir fırsat gibi görünüyor. Ancak bu kadınlar işe alındıklarında, genellikle hangi materyalleri inceleyeceklerini bilmiyorlar. Birçoğu, işlerini aile üyeleriyle bile tartışmalarını yasaklayan gizlilik anlaşmaları imzalamak zorunda kalıyor. Son zamanlarda yayınlanan bir medya raporuna göre, Hindistan'ın bir köyünden bir kadın, cinsel şiddet, trafik kazaları ve insanların ölümünü gösteren sahneler dahil olmak üzere günde yüzlerce video izlediğini söylüyor. Başka bir genç kadın ise, kendisinden çocuklara yönelik cinsel şiddet içeren içerikleri incelemesi ve pornografik materyalleri sınıflandırması istendiğini söyledi. (9)

Algoritmalarla gelen ölümcül kazalar

Avrupa’daki işçi sendikalarının izlemelerine göre, kuryelerin "algoritmalar tarafından belirlenen imkânsız teslimat hedeflerini kovalamaları" nedeniyle ölümcül trafik kazaları meydana geliyor.

Platformlar, işçilere güvenlik kurallarını ihlal etmeleri konusunda açıkça talimat vermese de, cezalar, hıza dayalı primler ve öncelikli sipariş tahsisi gibi teşvik sistemleri, işçilerin gelirlerini korumak için tehlikeli kararlar almak zorunda hissettikleri koşullar yaratıyor. (10)

Gelir dağılımı eşitsizliği daha da artacak

Yapay zekanın hızlı yükselişi, üretim sistemlerini yeniden şekillendiriyor ve beraberinde de işlerin geleceği hakkındaki endişeleri artırıyor.  Öyle ki yapay zekâ insan emeğini destekleyecek mi yoksa gereksiz bir hale mi getirecektir? Bu dönüşümden kimler yararlanacak: işçiler mi, sermayedarlar mı? İşçiler arasında olacaksa, hangi işçiler nispeten daha iyi durumda olacak: daha vasıflı olanlar mı, yoksa daha az vasıflı olanlar mı?

Bu sorularla ilgili olarak yapılan bir araştırma (21 Avrupa ülkesindeki 238 bölgeden elde edilen veriler kullanılarak), yapay zekâ ile ilgili yeniliklerin işgücü ve sermaye arasındaki gelir dağılımını ve farklı beceri sınıflarındaki işgücü arasında gelir dağılımını nasıl etkilediği inceledi.

Elde edilen bulgular (11); yapay zekâ patentlerinin daha yoğun olduğu bölgelerde (özellikle güçlü bir sanayi tabanına sahip bölgelerde), emeğin gelirden aldığı payda düşüş yaşanıyor. (Öyle ki yapay zekâ patent yoğunluğunun iki katına çıkması, emeğin payında 0,5 ila 1,6 puanlık bir azalma ile ilişkili: yapay zekâ yoğunluğunun daha yüksek olduğu bölgelerde, emeğin gelirden aldığı pay zaman içinde azalma eğilimi gösteriyor).

İşçi ücretleri dibe doğru yarışa girebilir

Yapay zekanın sadece emek ve sermaye arasında değil, aynı zamanda işgücü içinde de işgücü piyasasını yeniden şekillendirdiğini, beceri/vasıf grupları arasında getirileri yeniden dağıttığı görülüyor: orta ve yüksek vasıflı işçilerin gelir paylarında en güçlü düşüşler yaşanırken, düşük vasıflı işçilerin işgücü payındaki düşüşün daha az olduğu ortaya çıkıyor.

Yani yapay zekâ sadece üretkenliği artırmakla kalmıyor, aynı zamanda inovasyondan elde edilen kazançları yeniden bölüştürerek sermayeye düşen gelir payını daha da artırıyor.

Bu durum, yapay zekanın, sermaye yanlısı bir yenilik olduğunu gösteriyor. Yani yapay zekanın asıl olarak, sermaye yanlısı bir inovasyon olarak işlev gördüğü ve teknolojik ilerlemeden elde edilen getirileri giderek sermayeye aktardığı ortaya çıkıyor.

Bu noktada C. P. Chandrasekhar, kapitalizm altında inovasyon ve teknolojik değişimin, kâr peşinde olan sermayenin ihtiyaçları tarafından şekillendiğini ileri sürüyor ama aynı zamanda bunun, kapitalizm altında teknolojik değişimin tamamen kötü olduğu anlamına gelmediğini söylüyor. Ona göre:

“Hem kapitalizm altında hem de ötesinde, bu teknolojiler daha insan odaklı bir sürdürülebilir kalkınma gündeminin ihtiyaçlarına hizmet edecek şekilde şekillendirilebilir ve kullanılabilir”. (12)

Yapay zekâ toplumsal cinsiyet eşitsizliğini artırabilir

Üretken yapay zekâ (Gen AI), üretkenliği artırma, istihdam yaratmayı destekleme ve iş kalitesini iyileştirme potansiyeli ile iş dünyasını yeniden şekillendiriyor.

Ancak etkileri cinsiyet açısından tarafsız olmaktan çok uzak. Uluslararası Çalışma Örgütü'nün (ILO) “Gen AI, iş dünyasında mesleki ayrımcılık ve cinsiyet eşitliği" başlıklı araştırma raporuna göre, (13), üretken yapay zeka, kadınların işlerini erkeklerin işlerinden daha fazla olumsuz anlamda etkileyecek. Dahası kadınların ağırlıkta olduğu mesleklerin bu teknolojiye maruz kalma olasılığı neredeyse iki kat daha fazla. Çünkü otomasyona en açık mesleklerde kadınların oranı aşırı derecede yüksek; yapay zekâ ile ilgili mesleklerde ve bilim, teknoloji, mühendislik ve matematikle ilgili mesleklerde kadınların oranı hala düşük ve yapay zekâ sistemleri genellikle toplumlarda yerleşik olan cinsiyet önyargılarını yansıtıyor ve yeniden üretiyor”.

Özetle, teknolojiler mevcut sosyal ve ekonomik yapılar içinde tasarlanır, eğitilir, kullanılır ve bu nedenle önyargıları ve ayrımcılığı yeniden üretebilir. Yapay zekanın geliştirilmesi ve benimsenmesinde kadınların yetersiz temsil edilmesi, cinsiyet önyargılı teknolojilerin riskini artırıyor. Önyargılı veya eksik verilerle eğitilmiş yapay zekâ sistemlerinin; işe alımlarda, ücretlerle ilgili kararların alınmasında, kredi puanlamasında ve hizmetlere erişimde, kadınları dezavantajlı konuma düşürdüğü görülüyor. Bu tür riskler, ırk, etnik köken, engellilik veya göçmenlik statüsü gibi çoklu ve kesişen ayrımcılık biçimleriyle karşı karşıya olan kadınlar için daha da artıyor. Kısaca (koruma önlemleri alınmazsa), üretken yapay zekâ bu eşitsizlikleri büyük ölçüde artırabilir.

Devam edecek…

Dip notlar:

(1)    https://www.brookings.edu/articles/new-data-show-no-ai-jobs-apocalypse-for-now (1 Ekim 2025).

(2)    Agm.

(3)    “AI could replace equivalent of 300 million jobs – report”, https://www.bbc.com/news/technology (28 Mart 2023).

(4)    https://www.forbes.com/sites/jackkelly/2023/03/31/goldman-sachs-predicts-300-million-jobs-will-be-lost-or-degraded-by-artificial-intelligence (31 Mart 2023).

(5)    Agm.

(6)    https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2024/06/25/mapping-the-worlds-readiness-for-artificial-intelligence-shows-prospects-diverge (25 Haziran 2024).

(7)    Agm.

(8)    https://mronline.org/2026/03/06/is-human-well-being-comparable-with-an-ai-frenzy-driven-by-a-massive-speculative-pursuit-of-profit (6 Mart 2026).

(9)     https://news.un.org (3 Mart 2026).

(10) Agm.

(11) https://www.nakedcapitalism.com/2026/03/ai-and-the-distribution-of-income-between-capital-and-labour.html (3 Mart 2026).

(12) https://mronline.org/2026/03/06/is-human-well-being-comparable-with-an-ai-frenzy-driven-by-a-massive-speculative-pursuit-of-profit (6 Mart 2026).

(13) https://www.ilo.org/resource/news/new-ilo-data-confirm-women-face-higher-workplace-risks-generative-ai-men (5 Mart 2026).

 

 

Yapay zeka (VI-a)

 

Yapay zekanın ekonomik gelişme üzerindeki etkileri

Yapay zekanın ekonomi ve emek üzerindeki olası etkileri (VI-a)

Mustafa Durmuş

9 Mart 2026

(Görsel: The Economist)

2007-09 küresel finans krizi, ABD gibi gelişkin ekonomilerdeki finansal krizlerin; mali imkanları sınırlı ve dış şoklara karşı korumasız olan azgelişmiş ve düşük gelirli ekonomileri nasıl tahrip edebileceğinin iyi bir örneğidir.

Çünkü bu krizler finansal piyasaların ötesine ve dünyaya yayıldığında, ortaya çıkan hasar daha hızlı ve daha geniş kapsamlı oluyor: yeni reel yatırım yapılmıyor, ekonomik büyüme yavaşlıyor ve işsizlik artıyor. Bu da ihracat talebini azaltan ve turizmden gelen döviz girişlerini kısıtlayan bir zincirleme reaksiyonu tetikleyerek, ekonomik zorlukları artırıyor.

2026-27 yıllarında ABD’de, yapay zekâ balonunun patlamasıyla tetiklenmesi beklenen bir küresel finansal kriz, Trump'ın korumacı politikaları nedeniyle de ekonomileri iyice zayıflamış olan ülkeler ve yüksek düzeyde dış borcu olan ülkeler açısından çok büyük bir risk oluşturuyor.

Bazı sermaye çevreleri de endişeli

Nitekim bu endişeler uluslararası sermayenin bir kesimi tarafından da yakınlarda paylaşıldı. Bu yıl ocak ayında Davos'ta toplanan Dünya Ekonomik Forumu’nda, AFL-CIO Başkanı E. Shuler, yapay zekâ endüstrisinin, halihazırda halkın çıkarlarına hizmet edemeyen ekonomiye vereceği ilave zararları konusunda uyarıda bulundu ve şunları söyledi:

“Ekonomiler şu anda halkın yararına çalışmıyor. Eşitsizlik en yüksek seviyede. İnsanlar daha çok çalışıyor ama daha az kazanıyorlar. Hayatta kalabilmek için iki, hatta üç işte birden çalışıyorlar... Şimdi buna bir de yapay zekayı ekleyin: İşlerinde, önceden eğitimini almadıkları, söz hakkına sahip olmadıkları, güvencesizliği daha da artıran yeni teknolojilerle karşılaşan insanlar elbette endişeli olacaklar.” (1)

Buna karşılık, yapay zekâ teknolojisinin toplumda “devrimci bir dönüşüm yarattığını” ileri sürenler de var ve bu kesimlerin ana savları; “bu teknolojinin işgücü verimliliğini, dolayısıyla da ekonomik büyümeyi artıracağı, yeni istihdam alanları yaratmak suretiyle istihdam üzerindeki olumsuz etkileri telafi edeceği” yönünde.

Bu tartışmaların farkında olarak, yazı dizimizin bu bölümünde (finansal krizi tetikleme potansiyeline ilave olarak), yapay zekâ teknolojisinin genel olarak ülke ekonomileri, gelişme, işçi sınıfı ve genel olarak emek üzerindeki etkilerini ele alıyoruz.

Teknolojik bir devrim ancak…

Yapay zekâ, “reel ekonomik faaliyetler üzerinde geniş kapsamlı etkileri olan dönüştürücü bir genel amaçlı teknolojik devrim” olarak nitelendiriliyor olabilir.

Ancak şu ana kadar elde edilen veriler; yapay zekanın mikro düzeyde verimlilik artışlarını sağlayabileceğini ortaya koysa da makro ekonomik düzeyde bu etkiler hala net değil. Keza sektörel kompozisyon ve yapay zekâ teknolojilerini benimseme ve kullanma hazırlığı konusunda ülkeler arasındaki düzey farklılıkları, yapay zekanın üretim ve istihdam üzerindeki etkilerini farklılaştırıyor.

Bir başka anlatımla, yapay zekanın ekonomik büyüme üzerindeki kısa ve orta vadeli etkileri, gelişkin ekonomiler ile azgelişmiş ekonomiler arasında belirgin bir şekilde farklılık gösteriyor.

Yapay zekâ işgücü verimliliğini ve ekonomik büyümeyi artırıyor mu?

Yapay zekanın reel ekonomik faaliyetler üzerindeki etkisi, işgücü verimliliği ve işgücü piyasaları üzerindeki etkisi ile doğrudan ilişkili bir konu. Nitekim mikro verileri kullanan görgül çalışmalardan elde edilen ilk bulgular; üretken yapay zekanın (generative AI) özellikle rutin olmayan bilişsel görevlerin bir kısmını otomatikleştirerek, kayda değer verimlilik artışları sağlayabileceğini gösteriyor.

Bu bağlamda, mikro düzeyde yapılan çalışmalar genellikle yüzde 10 ile yüzde 65 arasında bir verimlilik artışları sağlandığını ve özellikle de “kodlama”, “danışmanlık” görevleri ve “profesyonel yazım” alanlarında önemli iyileşmeler olduğunu ortaya koyuyor. Ayrıca, kanıtlar üretken yapay zekanın daha az deneyimli çalışanların verimliliğini (daha kıdemli çalışanlara göre) artırarak işyeri performansını eşitleme eğiliminde olduğunu da gösteriyor. (2)

Ekonomik gelişmişlik düzeyi önemli

Ancak bu mikro düzeydeki kazançların ekonominin bütünündeki toplam faktör verimliliğine (TFV) ne ölçüde yansıdığı net değil. Yani yapay zekanın makroekonomik etkileri hala belirsiz. Bu çerçevede ülkeleri; “gelişkin ekonomilere sahip ülkeler” ve “azgelişmiş” ya da daha popüler bir tanımla “yükselen ekonomiler” olarak ayırmakta ve kısa ve uzun dönem analizleri yapmakta yarar var.

Kısa dönemde, genel yapay zekanın ekonomik büyüme üzerindeki etkilerinin gelişkin ekonomilerde (diğerlerine göre), daha fazla olduğu görülüyor. Bunun nedeni, gelişkin ekonomilerdeki yapay zekâ yatırımlarının daha büyük ölçekli ve daha hızlı yapılabilmesi ve bu ülkelerin yapay zekâ teknolojisini kullanmaya hazır fiziki sermaye altyapısına ve nitelikli işgücü faktörüne (göreli olarak) daha fazla sahip olmasıdır.

Örneğin, üretken yapay zekanın benimsenmesi, “bilişsel ve bilgi işleme” işlerinin payının yüksek olduğu sektörlerde daha büyük kazançlar sağlıyor. Bu da daha büyük profesyonel ve finansal hizmetler sektörlerine sahip gelişkin ekonomilere daha güçlü bir başlangıç ivmesi kazandırıyor.

‘Yapay Zekâ Hazırlık Endeksi’

Nitekim, IMF bünyesinde yapılan bir araştırma da bu tespitleri doğruluyor. Araştırmanın verileri, IMF'nin 174 ekonomi için hazırladığı ve dört alandaki hazır olma durumlarına dayanan yeni ‘Yapay Zekâ Hazırlık Endeksi’ Gösterge Tablosundan alındı. Bunlar: “dijital altyapı”, “beşerî sermaye ve işgücü piyasası politikaları”, “inovasyon/yenilik ve ekonomik entegrasyon” ve “devlet düzenlemeleri”.

Araştırmaya göre (beklendiği gibi), gelişkin ekonomiler yapay zekanın benimsenmesi açısından (düşük gelirli ülkelere göre) çok daha donanımlılar. (3) Türkiye ekonomisi ise yapay zekâ uygulamalarına hazırlık açısından (yükselen ekonomilerin ortalamasının üzerinde bir puana sahip olsa da), diğerlerinin 6 ila 16 puan gerisinde kalıyor.

Özelleştirmeler toplumsal yararı önlüyor

Kaldı ki, yapay zekanın sağlık bilimleri, mühendislik veya jeoloji bilimlerine uygulandığında; zaman ve enerji tasarrufu sağlayarak yaratabileceği imkanlar reddedilemez olsa da bu alanlarda bile, temel hedefin kâr maksimizasyonu olduğu biliniyor. Yani özelleştirmeler ve ticarileştirmeler yapay zekanın olası toplumsal yararının ortaya çıkmasını büyük ölçüde önlüyor.

Dolayısıyla da azgelişmiş ülkeler, diğer ülkelerde bu alanlarda sağlanan gelişmeleri elde edemeyebilirler. Nitekim geçmişte Covid-19 aşılarının büyük ölçüde yoksul Güney ülkelerine verilmediği ve muhtemelen 10 milyondan fazla önlenebilir ölüme yol açtığı, acı bir gerçek olarak önümüzde duruyor.

Uçurumun kıyısında dans eden bir figür: Uygarlık!

Özetle, çoğunlukla ham haldeki yapay zekâ, bugün “uygarlık için uçurumun kenarında dans eden bir figür” gibi görünüyor. Bu yüzden de insan emeğini ve güvenceyi giderek daha fazla ortadan kaldıran kapitalizmde, yapay zekanın büyük sermaye çevrelerine ve otoriter iktidarlara ilave kâr ve güç sağlayabileceği açık olsa da sıradan insanlar olarak bizim yapay zekadan endişe duymamız gerekiyor.

İnsanlık, varlığını sürdürebilmek için finansallaştırılmanın yanı sıra, insan bedenlerinin, zamanlarının, düşüncelerinin ve dillerinin ele geçirilmesine veya boyun eğdirilmesine maruz kalıyor. Örneğin yapay zekâ esaslı yüz tanıma teknolojileri, devletler tarafından, ülke halklarını izlemek ve toplumsal muhalefeti bastırmak için güçlü araçlar olarak kullanılıyor. Bu yüzden de yapay zekâ, ekonomik ve sosyal krizler, iklim yıkımı ve savaşlar kadar tehlikeli bir gelişmedir.

Yapay zekâ ülkeler arasındaki mutlak gelişmişlik farklarını daha da artıracak

Yani yapay zekâ kaynaklı verimlilik artışlarının reel üretim üzerindeki etkilerindeki heterojenlik (yapay zekaya hazırlık düzeyindeki farklar devam ederse), orta ve uzun vadede daha da artacaktır.

Bu bağlamda, gelişkin ekonomiler ve azgelişmiş ya da gelişmekte olan ekonomiler arasında sektörel kompozisyonlar ve genel yapay zekâ hazırlık düzeylerindeki farklılıklar, yapay zekâ kaynaklı toplam faktör verimliliğinin 10 yıl boyunca yıllık yüzde 0,5 oranında sürdürülebilir bir artışının, gelişkin ekonomilerdeki ortalama reel ulusal hasılayı (azgelişmişlere göre) 2 puan fazla artıracağı anlamına geliyor. (4)

Özetle, yapay zekâ teknolojisi bu teknolojiyi üreten ve buna uygun bir alt yapıya sahip olan gelişkin ekonomiler ile bundan yoksun olan ekonomiler arasındaki gelişme farkını daha da artıracaktır. Bu da gelişmişlik-azgelişmişlik sorununun daha da derinleşmesiyle sonuçlanacaktır.

Devam edecek…

Dip notlar:

(1)    https://www.weforum.org/stories/2026/01/social-dialogue-cannot-happen-without-working-people-being-heard (16 Ocak 2026).

(2)    “Economic impact of AI in emerging market economies”, https://www.bis.org/publ/bisbull121.htm (17 Şubat 2026).

(3)    https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2024/06/25/mapping-the-worlds-readiness-for-artificial-intelligence-shows-prospects-diverge (25 Haziran 2024).

(4)    Cornelli, G, L Gambacorta, D Rees and F Smets (2026): “Gen AI and productivity: differences in the effects across countries”, mimeo2dan aktaran https://www.bis.org/publ/bisbull121.htm (17 Şubat 2026).

 

Finansal kriz(V): Amerika

 

ABD ekonomisi finansal çöküşün eşiğinde  

2026 ve sonrası: finansal kriz, emperyalist savaş ve otokrasi (V)

Mustafa Durmuş

5 Mart 2026

Finansal krizlerin, finans sektörünün en kapsamlı örneğine sahip olan ABD’de patlak vermesi tesadüf değil. Bu ülkenin ev sahipliği yaptığı neo-liberalizm ve beraberinde hızlanan küreselleşme ve finansallaşma da bu krizlerin başta Avrupa olmak üzere, neredeyse tüm kapitalist dünyaya yayılmasıyla sonuçlanıyor.

‘2007-09 finansal krizi’ bunun en somut örneklerinden biri. ABD’de patlayıp, sadece üç hafta içinde tüm dünyaya yayılıp, başta finans ve imalat sektörü olmak üzere tüm ekonomik sektörleri vurmuş ve 1929 Büyük Buhranı’nın ardından şu ana kadar görülmüş en derin ikinci krizi sıfatını kazanmıştı.

Bu yıl bir finansal çöküş yaşanır mı?

Ancak kapitalizmin krizleri sona ermiyor. Üstelik bu krizler giderek çoklu krizlere dönüşmeye yani tüm toplumsal ve ekolojik yaşamı etkilemeye başladı. Şimdi soru, “bu yıl ya da en geç 2027’nin başlarında yeni bir finansal çöküşün yaşanıp yaşanmayacağı” sorusu.

Eğer tarih bir rehber ise aslında sorulması gereken soru, “başka bir büyük finansal çöküşün olup olmayacağı değil, ne zaman olacağıdır”. Kuşkusuz dünya nüfusunun çoğu için bu soru, “ABD’de başlayan böyle bir krizin kendi ülkelerini ve daha da önemlisi başta işçi sınıfı olmak üzere tüm halkların yaşamını ve geleceğini nasıl etkileyeceğidir”.

Balonların sönümlenme hızı belirleyici olacak

Amerikalı iktisatçı Jack Rasmus’a göre, önümüzdeki aylarda çok sayıda finansal piyasa balonunun ne kadar hızla sönümlenebileceği, önümüzdeki 12-18 ay içinde bir “finansal çöküş” olup olmayacağını belirleyecektir.

“Şubat 2026’da finansal piyasalarda olup bitenler, özellikle de mevcut yapay zekâ yatırımlarındaki patlama, 1998-2000 yıllarında ‘dotcom internet balonu’nun aşırı yatırımına benziyor ve 2003-07 yıllarını izleyen konut patlaması ve balonunun unsurlarıyla örtüşüyor olsa da 2026-2027 yıllarında ortaya çıkacak olan finansal çöküşün diğerlerin farklı ve daha endişe verici boyutları söz konusu”. (1)

Jeopolitik ve iç gerilimler

Kuşkusuz 28 Şubat tarihinde gerçekleşen ABD-İsrail ortaklı İran saldırısı gibi jeopolitik olaylar altın fiyatlarını, ABD’deki iç siyasi gelişmeler (Trump’ın Kasım ayında yapılacak ABD seçimlerini baltalamak için tehditler ve eylemlerde bulunması gibi) kripto fiyatlarını etkileyecektir. Tüm bunlar, bu yıl yatırımcıların ve tüketicilerin güvenini olumsuz etkileyecek ve zaten giderek kırılgan hale gelen hisse senedi (borsa), kripto para, ABD doları ve metal finans piyasalarına olumsuz etkilerde bulunacaktır.

Borsalar rekor seviyelere ulaşırken, artan finansal kırılganlık ABD ve Avrupa'da alarm zillerini çaldırıyor. IMF de son zamanlarda bu endişeleri yineleyerek, yaklaşan bir kriz korkusunu körükledi.

Küresel finans tehlikeli sularda yüzüyor

Kısaca, varlık fiyatları yükselirken ve devasa miktarda spekülatif para riskli piyasalara akarken, küresel finans sistemi yeniden tehlikeli bir bölgeye giriyor. Kaçınılmaz çöküşler veya fiyat düzeltmeleri gerçekleştiğinde, bunun etkileri ABD ve Avrupa'nın çok ötesine yayılacak ve zaten borç ve belirsizlikle boğuşan gelişmekte olan ekonomileri vuracaktır.

Uyarı işaretleri her yerde mevcut: finansal varlık fiyatları, temel göstergelerle açıklanabilecek seviyenin çok ötesinde yükselirken, banka dışı finansal aracılar artık 2008 finansal krizine giden yıllarda ‘gölge bankalar’ın oynadığı role benzer bir rol oynuyor. Aynı zamanda, stabilcoinlerin yükselişi, düzenlemeye tabi bankaları kripto para birimlerinin opak dünyasına çekmiş durumda. Kanıtlanmış getirilerden çok, abartılı reklamların etkisiyle büyük miktarda spekülatif sermaye yapay zeka hisselerine akın ediyor. (2)

Finansal göstergeler

Peki, somut olarak hangi finansal göstergeler ABD ekonomisinin, büyük olasılıkla bu yıl içinde ciddi bir finansal kriz yaşayabileceğini gösteriyor?

Aslında finansal balonları, patladıkları ana kadar gerçek zamanlı olarak tanımlamak oldukça zor. ABD ekonomisinin şu anda bir balonun içinde olup olmadığını kesin olarak söyleyebilmek için, günümüzün yapay zekâ yatırım patlamasının büyüklüğünü ve yoğunluğunu ve potansiyel balonun sona erme zamanını anlamak gerekiyor.

Bu yazı dizisinde şu ana kadar yaptığımız analizler, aslında ABD ekonomisinin bir finansal balonun içinde olduğunu ortaya koyuyor.

Aşırı değerlenmiş finans piyasaları

İlk olarak, ABD’de finansal piyasalar aşırı değerlenmiş durumda. Trump'ın göreve gelmesinden bu yana geçen 14 ay boyunca, S&P 500 ve Nasdaq borsaları, kripto para piyasası ve altın ve gümüş piyasaları gibi finansal varlık piyasası balonları 2025 yılında rekor seviyelere ulaştı. Bu yılın Şubat ayı başında bu piyasalar aniden daraldı, kısa bir süreliğine toparlandı ancak ardından tekrar düşüşe geçti.

Örneğin aşağıdaki grafikten de görülebileceği gibi balonun olup olmadığının bir göstergesi olarak kabul edilen ‘Fiyat-Kazanç (PE) Oranları’ gibi geleneksel değerleme ölçütleri aşırı seviyelere ulaşmış durumda.

Yüksek düzeyde gizli kaldıraç

Finansal balonu gösteren ikinci gösterge gizli kaldıraçtır. Yatırımcılar ve spekülatörler sadece aşırı değerli hisse senetlerine yatırım yapmaya devam etmekle kalmıyor, giderek artan sayıda yatırımcı kişi ve kurum bunu borç para ile yapıyor.

Gölge bankacılık sisteminde artan kaldıraç etkisi görülüyor ancak belki de daha büyük endişe kaynağı, kaldıraçlı borsa yatırım fonları gibi finansal ürünlerdeki riskler. Daha da endişe verici olan ise, sıfır gün opsiyonlarının (hisse senedi fiyat hareketlerine ilişkin tek günlük bahisler) patlaması, daha fazla perakende yatırımcının, risklerini nasıl yönetmeleri gerektiğini bilmedikleri kaldıraçlı işlemlerde bulunduklarını gösteriyor. (3)

Bu gelişmeleri okuyabilenlerin ciddi biçimde endişelenmeleri için haklı nedenler var. Çünkü özellikle de kripto para ve yapay zekâ sektörleri yeterli öz sermayeye sahip değil, bu yüzden de yatırımcılar (özellikle de dev teknoloji şirketleri) büyük çaplı borçla finansman (aşırı kaldıraçlı) yapmak durumunda kalıyor. Çoğu spekülatif nitelikte olan yatırımlar, Trump’ın ucuz para ve zayıf devlet düzenleme politikalarıyla da teşvik ediliyor.

Diğer yandan, ciddi bir ekonomik durgunlukta ortaya çıkacak iflaslar daha geniş çapta finansal piyasalarına ve bankacılık sistemine yayılır ve kaldıraç etkisini destekleyen sermayeyi yok eder. 2007-09 finansal çöküşünde olan da budur. (4)

İpotekli konut kredisi krizinden ders çıkarılmadı

Bu konuda 2007-09 ipotekli konut kredisi (mortgage) krizinden öğrenilecek çok şey var. Çünkü bu balon patlamadan birkaç yıl önce, mortgage faizleri düşürüldü. Bu durum, konuta olan talebi artırdı ve konut fiyatları yükseldi. Bankalarsa bunu fırsat bilip bu kredileri geri ödeme kapasitesi olmayan müşterilerle giderek daha fazla verdiler. (Bu krediler, aşırı değer biçilmiş mülklere karşı verildi).

Ardından doların değerini koruyabilmek için faiz oranları yükseltilince, konut piyasasına olan talep zayıfladı. Menkul kıymetleştirilmiş borç sahipleri pozisyonlarını kapatamadıklarını (bunları satamadıklarını) fark ettiklerinde kredi piyasaları durma noktasına geldi. Sahip oldukları varlıkların hangilerinin sağlam, hangilerinin zehirli olduğunu anlamak imkânsızdı.

Kredi kuruması

Sonuç olarak, finansal kurumlar kredi vermeyi durdurdu, kurumsal borçlanma faiz oranları birden fırladı, yatırımlar neredeyse durma noktasına geldi ve borsalar çakıldı: mortgage balonu patladı.

Tahribat konut piyasası ile sınırlı kalmadı: irili ufaklı bankalar iflas etmeye başladı. Eylül 2008'de ABD'li dev Lehman Brothers'ın iflası küresel krizin başlangıcını işaret ederken, Birleşik Krallık’ta Northern Rock'ın likidite krizi olayların odağına oturdu. Güvenlerini yitiren tasarruf sahipleri, banka şubelerinin önünde sıraya girerek paralarını çekmek istedi ve bu, 19. yüzyıldan bu yana Birleşik Krallık'ta bir bankaya yönelik ilk bankacılık krizi oldu. Ancak daha da kötüsü, bankalar birbirlerine olan güvenlerini yitirdiler. (5)

Bu krizin öncekilerden farklı yanları

Bu yıl şişirilmekte olan finansal balon ile tarihsel öncülleri arasındaki temel farklardan biri, önceki finansal çöküşlerin tek bir finansal piyasanın çöküşüyle sınırlı olmasıdır. Bugün ise üç finansal varlık piyasası balonu (borsa, kripto para piyasası ve metal piyasası)aynı anda dalgalı ve istikrarsız hale geldi. Bu balonlar zirveyi 2025 yılı sonunda görürken, daha da kırılgan bir hale geldiler (zirveye ulaşmak 2-3 yıl sürüyor). Altın ise jeopolitik gerilimlerin sürmesi yüzünden yükselişini sürdürmeye devam etti.

Üç balon bir arada

Varlık fiyat balonları genellikle şişirilirken olduğundan çok daha hızlı bir şekilde patlar ve sönümlenir. ABD şu anda üçünün de üçüncü yılında ve Şubat 2026'daki son daralmalar bir tehlike işareti olarak görülmeli: varlık fiyatlarının kırılganlığı zirveye ulaşıyor (burada "kırılganlık", büyük bir finansal çöküş eğiliminin göstergesidir). (6)

Bu daha önce hiç görülmemiş bir durum. Dolayısıyla da bugün üçlü balonun patlamasının sonuçları potansiyel olarak her zamankinden daha büyük olacaktır.

Doların değer kaybı, artan bütçe açığı, borçlanma ihtiyacı ve yüksek düzeydeki faiz ödemeleri

Bu gelişmelere bir de ABD dolarının bir süredir yüzde 20’nin üzerinde değer kaybetmesi ilave edildiğinde (2007-09 yıllarındaki finansal kriz sırasında dolar yüzde 10 civarında bikir değer kaybetmişti), bu gelişmelerin ABD ekonomisi ve küresel ekonomiler için ne gibi sonuçlar doğurabileceğini hesaba katmak gerekiyor.

Ayrıca petrol ve gaz yüzde 30 değer kaybetti, petrol ilk kez üst üste üç yıl zarar etti. ABD'deki konutların ortalama fiyatı sabit kaldı; buğday fiyatı da yüzde 30 düştü. Keza ABD Hazinesi şu anda yıllık 1,8 trilyon dolarlık bütçe açığını finanse etmekte zorlanıyor. Ayrıca son kriz sırasında 10 trilyon dolar olan toplam kamu borcu bugün 38 trilyon dolar civarında. Faiz ödemeleri, 2020 yılında hükümet harcamalarının yüzde 6'sından 2025 yılında yüzde 14'e yükseldi ve bu da onu devlet harcamalarının en hızlı büyüyen bileşeni haline getirdi. Sadece geçen yıl 1,2 trilyon dolar faiz ödendi. (Faiz ödemeleri 2020'de 345 milyar dolar ve 2005'te 180 milyar dolardı). (7)

Rasmus bu durumu; “finansal piyasa balonları ve kronik dolar devalüasyonu ABD reel ekonomisinin altında yanan odunlarsa, ABD hanelerinin bugünkü istikrarsız ekonomik durumu, finansal balonların patlaması ve ABD ekonomisini bir kez daha resesyona sürüklemesi halinde önümüzdeki 18 ay içinde ekonomik bir yangını tetiklemeye hazır kuru odunlar” olarak tanımlıyor. (8)

Bir başka anlatımla, bugün ABD’de finansal patlamayı tetikleyen üç riskli sektör var: kripto, özel kredi ve yapay zekâ. Dahası 2008 krizini tetikleyen şeffaf olmayan finansal icatlar gibi, bu sektörler de aşırı kaldıraçlı ve yetersiz düzenlemelere tabi.

Önceki yazılarımızda da vurgulandığı gibi kripto para piyasası, periyodik çöküşlerinden birini yaşıyor ve bu kez çöküş çok daha büyük. Örneğin Bitcoin yaklaşık 125.000 dolar ile zirveye ulaştı ama Şubat’ta 60.000 doların altına kadar düştü. Toplam kripto piyasa değeri ise zirveden yaklaşık yüzde 40 düşüş gösterdi.

Özel krediler

İkinci sorunlu sektör ise özel krediler. 3 trilyon dolarlık özel kredi sektörü, riskli borçluların tamamen düzenlemesiz bir sermaye piyasasından yararlanmasına olanak tanıyor. Başlıca oyuncular arasında; Goldman Sachs, KKR, Apollo ve Blackstone gibi dev yatırımcılar bulunuyor ve sektör, veri merkezi inşaatı için kredi sağlamada aktif rol oynuyor. Risklerin artması ve beklenen getirilerin gerçekleşmemesi nedeniyle özel kredi yatırımcılarının “toplu halde” nakit çıkışı yaptığını bildirildi. Büyük bir ekonomik durgunlukta, bu kredilerin çoğu batık hale gelerek domino etkisi yaratacaktır. (9)

Yani ABD ekonomisindeki artan kırılganlığın arkasında, büyük çapta son 10 yıldır özel finans kurumlarının hızlı büyümesi yatıyor. Finansal İstikrar Kurulu'na göre, perakende yatırımcılardan fon toplayan ve agresif borçlanma yoluyla pozisyonlarını güçlendiren bu kuruluşlar, şu anda dünya toplam finansal varlıklarının neredeyse yarısını oluşturuyor. Risk iştahları, ticaret belirsizlikleri ve politika dalgalanmalarına rağmen varlık fiyatlarının yükselmesine katkıda bulunuyor. Trump'ın zaten zayıf olan finansal düzenlemeleri kaldırması ise bu tehdidi daha da artırıyor. (10)

Yapay zekâ-özel kredi ilişkisi

Yapay zekâ balonunun patlaması, bu özel kredilerle ilgili çünkü birçok özel kredi yapay zekânın geliştirilmesiyle bağlantılı. Ancak diğer yapay riskleri daha da endişe verici.

Bunlardan biri ani çöküş riski. Yapay zekâ daha geniş çaplı borsa patlamasının büyük bir kısmını tetikledi. Yapay zekâya yapılan büyük yatırımların ne kadar bunun karşılığını vereceği veya ne tür bir sarsıntı yaşanacağı henüz belli değil. Yatırımcılar olumsuz bir tavır sergilerse, otomatik ticaret sistemleri de aynı yönde tepki verebilir ve durgunluğu daha da büyütebilir. Özel kredi sağlayıcılarında son dönemde yaşanan satış dalgası, sadece veri merkezi kredileriyle ilgili endişelerden değil, özel kredi kredilerinin yaklaşık yüzde 20'sinin yapay zekâdan risk altında olan yazılım şirketlerine verilmiş olmasından da kaynaklanıyor. (11)

Kısaca, bu üç finansal varlık piyasalarından herhangi biri gruptan ayrılır ve hızla değer kaybına uğrarsa, ya da üçü birden çökerse, bulaşma ve daha genel bir varlık fiyatı çöküşü kaçınılmaz hale gelecek, finansal bir çöküşü tetiklenecek ve bu çöküş diğer sektörlere de sıçrayacaktır. Bunun reel ekonomiye etkileri 2007-09'da yaşananlardan daha büyük olacaktır.

Keza eğer İran savaşı gibi jeopolitik gerilimler sürerse, doların mevcut hâkimiyeti, belirsizliğin artması nedeniyle, sermayenin güvenli limana (ABD) geri dönmesiyle sonuçlanabilir. Bu da azgelişmiş ekonomilerde ulusal paranın sert değer kayıplarına neden olur ki bunun nihai sonucu sistemik bankacılık krizidir.

Devam edecek…

 Dip notlar:

(1)     https://jackrasmus.com/2026/02/19/how-close-is-the-next-financial-crisis (19 Şubat 2026).

(2)     https://www.project-syndicate.org/commentary/developing-countries-could-be-hit-hardest-by-future-financial-crisis-by-jayati-ghosh-2025-11 (4 Kasım 2025).

(3)     https://www.project-syndicate.org/commentary/ai-bubble-market-signals-to-watch-by-dambisa-moyo-2025 (20 Ekim 2025).

(4)     https://prospect.org/2026/02/10/trump-financial-collapse-federal-reserve (10 Şubat 2026).

(5)     Mustafa Durmuş, Kapitalizmin Krizi- 2008 Krizinin Eleştirel Bir Çözümlemesi, Gazi Kitabevi, 2013, s. 129-155.

(6)     https://jackrasmus.com/2026/02/19/how-close-is-the-next-financial-crisis (19 Şubat 2026).

(7)     https://grossmanite.medium.com/us-empire-on-the-precipice-jobs-market-enters-recessionary-territory-as-oil-price-sinks-and-100def36d9ed (18 Ocak 2026).

(8)     https://jackrasmus.com/2026/02/19/how-close-is-the-next-financial-crisis (19 Şubat 2026).

(9)     https://prospect.org/2026/02/10/trump-financial-collapse-federal-reserve (10 Şubat 2026).

(10) https://www.project-syndicate.org/commentary/developing-countries-could-be-hit-hardest-by-future-financial-crisis-by-jayati-ghosh-2025-11 (4 Kasım 2025).

(11) https://prospect.org/2026/02/10/trump-financial-collapse-federal-reserve (10 Şubat 2026).