Enflasyon

 

Enflasyon kaçınılmaz da halkı korumak tercihe mi bağlı?

Mustafa Durmuş

5 Mayıs 2026

Nisan ayı enflasyonu bir önceki aya göre yüzde 4,18, bir önceki yılın aralık ayına göre yüzde 14,64, bir önceki yılın aynı ayına göre ise yüzde 32,37 artış olarak gerçekleşti. (1)

Bunlar TÜİK’in (tartışmaya açık) resmi verileri. ENAG (aşağıdaki grafikten de görülebileceği gibi), Nisan ayı enflasyonunu yüzde 5,07 ve yıllık enflasyonu 55,38 olarak; İTO ise Nisan aylık enflasyonunu yüzde 3,74 ve yıllık enflasyonu 36,83 olarak hesaplıyor.

Enflasyonla mücadele politikası başarısız!

Buradan çıkartılacak ilk sonuç, siyasal iktidarın bir süredir uygulamakta olduğu dezenflasyon politikasının işlemediği; enflasyonun (bırakınız bu yıl sonu resmi hedefi olan yüzde 16’da kalmasını), yüzde 25-30 bandında olacağıdır.

Özetle, siyasal iktidar, Türkiye toplumuna çok ağır bir yoksullaşma bedeli ödettirmesine rağmen, enflasyonla mücadele de başarısız oldu.

Yoksulluk daha da artacak!

İkinci sonuç, başta ücretli emekçiler olmak üzere, sabit ve düşük gelirli yurttaşların yoksulluğunun daha da artacağıdır. Bu nedenle de temmuz ayında hem asgari ücret yükseltilmeli hem de emeklilerin ücret ve maaşları, reel olarak (enflasyondan arındırılmış olarak) artırılmalıdır.

Çünkü aşağıdaki grafikten de görülebileceği gibi ocak ayında; 28,075 TL olan asgari ücret 24,533 TL’ye; en düşük emekli aylığı 20,000 TL’den 17,477 TL’ye geriledi. Böylece ilk 4 ayda, asgari ücretlinin toplam ücretinin 3,543 TL’si; emeklilerin ise 2,523 TL’si enflasyonla ceplerinden alındı.

Suçlu enflasyon mu?

Her ne kadar suçlu enflasyon (özellikle de Orta Doğu savaşı ile birlikte artan) gösterilse de asıl suçlu; yıllardır izlediği ekonomi politikaları sonucunda enflasyonu azdıran ve böylece zaten bozuk olan gelir dağılımını daha da bozan, bir avuç süper zengini daha da zengin ederken, toplumun yüzde 80’ini yoksulluk ve açlık sınırının altında yaşamaya zorlayan siyasal iktidar. Enflasyon ve yoksulluk, bu düzenin ve onun direksiyonunda olan siyasal iktidarın sınıfsal tercihlerinin ve dünyadaki gelişmeleri doğru değerlendirememesinin bir sonucu.

Savaşın belirgin iki etkisi: petrol ve gübre fiyatlarındaki hızlı artış

Kuşkusuz enflasyondaki bu yükselişte ABD/İsrail-İran savaşının da etkisi var. Çünkü son birkaç hafta içinde petrol fiyatları büyük dalgalanmalar yaşadı: hem düşüşler hem de yükselişler oldu ancak genel olarak şubat ayı sonunda ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırılarının başlamasından bu yana petrol fiyatları artmaya devam ediyor. Öyle ki petrolün varili 110 doların üzerine çıktı. Bunun doğrudan bir sonucu olarak, ülkede benzin ve motorin fiyatları da fırladı.

Ancak petrol şoku hikâyenin sadece bir kısmını yansıtıyor. Türkiye’nin ve Avrupa’nın henüz tam olarak yüzleşmediği bir başka şok daha söz konusu: Hürmüz'den geçen trafiğin sürekli olarak kesintiye uğraması, sadece bir enerji krizi anlamına gelmiyor. Aynı zamanda bir gübre arzı şoku (fiyatların dramatik bir şekilde artması ve arzın düşmesi) ve dolayısıyla küresel gıda güvenliğine doğrudan bir risk anlamına da geliyor. Gübre, mahsullerin günümüzün küresel nüfusunun ihtiyaç duyduğu verimi elde etmesini sağlayan çok önemli bir hammadde, öyle ki endüstriyel tarımın geçerli olduğu günümüzde gübre olmazsa buğday, mısır ve pirinç hasadı önemli ölçüde düşer.

Gübre şoku

Küresel olarak ticareti yapılan ve gübrenin ana girdisi olan üre miktarının yaklaşık üçte biri Hürmüz Boğazı'ndan geçiyor. Bu yüzden de 20. Yüzyıl, hükümetlere petrol ambargolarından korkmayı öğrettiyse, 21. yüzyıl gübre şokundan korkmayı öğretmelidir.

Çünkü enerji piyasaları, rezervler ve ikame yoluyla şokları soğurabilir. Ancak küresel gıda sistemi çok daha zayıf tamponlara sahip. Hürmüz'de uzun süreli bir kesinti, sadece ham petrolün fiyatını değiştirmez; modern uygarlığın dayandığı endüstriyel azot döngüsünün dayanıklılığını da test eder. Petrol arabaları çalıştırır, azot ise bitkileri besler. Hürmüz Boğazındaki kriz devam ederse, en önemli bedel ham petrol değil, dünyayı beslemenin maliyeti olabilir. (2)

Türkiye tarımının üç veçhesi bizim durumumuzun hassasiyetini de ortaya koyuyor: Gıda güvenliğinden yoksunluk, gıda bağımsızlığının olmaması ve ithalat üzerinden pahalı gıda temini. Tarımda son 24 yıldır uygulanan neo-liberal politikalar ve özelleştirmeler ülkeyi bu hale getirdi. Kısa vadede bu soruna bir çözüm de ortada görünmüyor. Dolayısıyla hem petrol hem de gübre şokları önümüzdeki aylarda enflasyonu patlatacaktır.

Akaryakıt fiyatlarını düşürmek için hükümet gerçekte ne yapabilirdi?

Siyasal iktidar akaryakıttan aldığı ÖTV’yi sıfırlamak dışında herhangi bir şey yapmadı. Bu seçenek de savaşın daha ilk haftalarında tükendi. Oysa bir seçenek olarak, siyasal iktidar benzin ve motorine fiyat tavanı getirerek sürücülerden bir litre yakıt için alınabilecek ücreti yasal olarak sınırlayabilirdi. Yani indirimden doğan tüm yükü tedarikçinin üstlenmesi şartı getirilebilirdi ama sermayenin kârını azaltan bir girişimde bulunmak iktidarın gündeminde hiç olmadı ve bundan sonra da olmayacak.

Kısa vadede benzin ve dizele olan talep devam edecektir. Çünkü tüm işe gidip gelmeler ve seyahatler iptal edilemez ya da ertelenemez. İnsanların işe, çocukların okula gitmesi gerekiyor. Alternatif olarak, insanların kamucu toplu taşımaya yönelmesi önerilebilir ama siyasal iktidar kamucu olan her alternatifi reddediyor. Yetmiyor bu işi üstlenen muhalefet partilerine ait belediyeleri etkisiz hale getiriyor.

Orta ve uzun vadede, hanelerin gelecekteki fosil yakıt tüketimine olan bağımlılıklarını azaltacak şekilde politikalar hayata geçirilmesi ise asıl çözüm olabilir. Bunun için de kâr elde amacından vazgeçmek gerekiyor. Kısaca böyle bir paradigma değişikliği bu iktidarın yapabileceği bir iş değil.

Diğer ülkeler ne tür tedbirler aldılar?

Bu büyük enerji şokunun haneler ve işletmeler üzerindeki ekonomik etkilerini hafifletmek amacıyla, birçok Avrupa hükümeti çeşitli mali önlemler almaya başladı.

Toplamda, Avrupa hükümetleri bugüne kadar ABD-İran savaşının enerji faturaları üzerindeki etkilerini hafifletmek amacıyla, yaklaşık 10,46 milyar avroluk bir mali önlem paketini taahhüt etti. (ABD’nin savaşta harcadığı minimum miktar olan 25 milyar doların karşısında oldukça halkçı bir destek).

Mutlak rakamlarla bakıldığında, İspanya ve Almanya açık ara en yüksek taahhütleri verdiler .Toplam tutarın neredeyse yarısı tek başına İspanya’ya ait, bu da İspanya’daki sol hükümet ile uyumlu bir davranış. Göreceli olarak (GSYH’ye oranla) ise İspanya, Bulgaristan, Yunanistan ve İrlanda başı çekiyor. (3)

Uygulamada, hükümetlerin kaynaklarının büyük bir kısmı ÖTV ve/veya KDV’nin düşürülmesine ayrıldı. Bazı ülkeler ayrıca sektörel önlemler (örneğin, akaryakıt indirimleri) uygulamaya koyarken, yalnızca dört ülke haneleri özel olarak hedefleyen önlemler aldı.

Sonuç

Özellikle bugün yaşanan gelişmelerden sonra, Orta Doğu’daki savaşın süreceği anlaşılıyor. Bu durum başta petrol ve gıda fiyatları üzerindeki etkileri bağlamında hem enerji hem de gıda krizine neden olacaktır. Bu da yıllardır yüksek enflasyon, yüksek işsizlik, adaletsiz vergiler ve adaletsiz gelir bölüşümü nedeniyle ciddi biçimde yoksullaşan Türkiye toplumunun mevcut sorunlarını daha da artıracaktır.

Ülkeyi 24 yıldır yönetenler ise her ne pahasına olursa olsun iktidarda kalmayı temel amaç olarak gördüklerinden, giderek kötüleşen jeopolitik koşullar karşısında dahi toplumun çıkarlarını korumaktan ziyade, temsil ettikleri sınıf ve kesimlerin çıkarlarını korumaya devam edecektir. Sorunu yaratanların çözüm adresi olamayacağı gerçeği bir kez daha ortaya çıkmıştır.

Dip notlar:

(1)    TÜİK, Tüketici Fiyat Endeksi, Nisan 2026, https://veriportali.tuik.gov.tr (4 Nisan 2026).

(2)    https://theconversation.com/how-the-iran-war-could-create-a-fertiliser-shock-an-often-ignored-global-risk-to-food-prices-and-farming (5 Mart 2026).

(3)    https://www.bruegel.org/dataset/2026-european-energy-crisis-fiscal-response-tracker (28 Nisan 2026).